بررسی تطبیقی منابع معرفت‌ اخلاقی از دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار معتزلی

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی قم، قم، ایران

2 عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی،دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران

چکیده

این پژوهش به روش تطبیقی-تحلیلی، منابع معرفت‌ اخلاقی را در دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار ، بررسی کرده است. هدف اصلی، واکاوی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در تبیین منابع معرفت اخلاقی (عقل، وحی، حس)، مفهوم حسن و قبح عقلی و نسبت عقل با نقل بوده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هر دو متفکر در مبانی کلان عقل‌گرایی اخلاقی هم‌داستانند؛ یعنی عقل را منبعی مستقل برای ادراک ارزش‌های اخلاقی می‌دانند، به عینیت و ذاتی بودن حسن و قبح باور دارند و وحی را مکمل و مبین عقل می‌شمارند. کانون اختلاف در حدود و مرجعیت این عقل است. قاضی عبدالجبار با رویکردی تأسیسی و خودمختار، عقل را به عنوان داور نهایی و بی‌واسطه حجیت‌شناسی معرفی می‌کند که حتی اعتبار نقل را منوط به تأیید آن می‌سازد. در مقابل، شیخ طوسی در چارچوب مکتب امامیه، عقل را در درون یک منظومه به هم پیوسته متشکل از عقل، نقل و آموزه عصمت جای می‌دهد. در این الگوی عقل‌گرایی هدایت‌یافته، عقل با حفظ جایگاه بنیادین خود، هدایت نهایی را از طریق تفسیر معصوم از وحی دریافت می‌کند. این مطالعه تطبیقی، دو الگوی متمایز اما غنی از عقلانیت دینی را آشکار می‌سازد که می‌تواند در گفت‌وگوهای بین‌مذهبی و نیز مفاهمه با فلسفه اخلاق معاصر راهگشا باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Sources of Moral Knowledge in the Thought of Shaykh al-Ṭūsī and Qāḍī ʿAbd al-Jabbār

نویسندگان [English]

  • hamid reza Ghorbanimobin 1
  • hossein zare 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Qom University of Technology, Qom, Iran
2 Department of Islamic Studies, School of Medicine, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran.
چکیده [English]

Employing a comparative-analytical approach, this study examines the sources of moral knowledge in the thought of Shaykh al-Ṭūsī and Qāḍī ʿAbd al-Jabbār. Its primary objective is to investigate their convergences and divergences regarding the foundational sources of moral epistemology—namely, reason (ʿaql), revelation (waḥy), and sense perception (ḥiss)—as well as the doctrine of intrinsic rational goodness and badness (al-ḥusn wa-l-qubḥ al-ʿaqlīyān) and the dialectic between reason and transmitted texts (naql).
The findings indicate that both theologians share a fundamental commitment to moral rationalism. They regard reason as an autonomous source for discerning moral values, affirm the objectivity and intrinsic nature of moral good and evil, and consider revelation a complementary and elucidating guide for reason. The locus of their divergence, however, lies in the scope and epistemic authority of this reason. Adopting a foundationalist and autonomous approach, Qāḍī ʿAbd al-Jabbār posits reason as the final and immediate arbiter of epistemic justification (ḥujjiyyah), maintaining that even the validity of transmitted texts ultimately depends upon its rational validation.
Conversely, operating within the framework of Imāmī Shīʿī theology, Shaykh al-Ṭūsī situates reason within an integrated epistemological matrix composed of reason, transmitted revelation, and the doctrine of infallibility (ʿiṣmah). In this model of "guided rationalism," reason retains its foundational primacy but receives its ultimate direction through the infallible interpretation of divine revelation.
This comparative analysis thereby reveals two distinct yet intellectually robust models of religious rationality, both of which offer valuable insights for contemporary inter-sectarian dialogue and constructive engagement with modern moral philosophy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Moral epistemology
  • Shaykh al-Ṭūsī
  • Qāḍī ʿAbd al-Jabbār
  • Reason
  • Revelation
  • Rational good and evil
  • Sense perception
  1. فهرست منابع

    1. ابوالقاسم‌زاده، مجید، (۱۳۹۶)، معرفت‌شناسی اخلاق در اندیشه اسلامی، قم: حکمت اسلامی.
    2. زارع، حسین، هادی صادقی و وحید پاشایی، (۱۳۹۸)، «مبانی معرفت‌شناختی اخلاق در اندیشه کلامی شیخ طوسی»، تحقیقات کلامی، ش۲، ص۸۵ تا ۱۰۲.
    3. طوسی، محمد بن حسن، (۱۴۰۶ق)، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، چاپ دوم، بیروت: دارالاضواء.
    4. طوسی، محمد بن حسن، (۱۴۱۱ق)، العقائد الجعفریه، چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات.
    5. طوسی، محمد بن حسن، (۱۳۶۲)، تمهید الاصول، تصحیح مشکات‌الدینی، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    6. طوسی، محمد بن حسن، (۱۳۷۵)، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، تهران: مکتبة جامع چهل‌ستون.
    7. طوسی، محمد بن حسن، (۱۳۸۲)، تلخیص الشافی، چاپ اول، قم: محبین.
    8. طوسی، محمد بن حسن، (۱۴۲۵ق)، الغیبة للحجة، چاپ سوم، قم: دارالمعارف اسلامی.
    9. طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    10. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۷۲م)، المنیة و الامل، تحقیق سامی نشار و عصام‌الدین محمد، اسکندریه: دار المطبوعات الجامعیة.
    11. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۴۲۲ق)، شرح الاصول الخمسه، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    12. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۶۵م)، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، تحقیق جورج قنواتی، قاهره: الدار المصریة.
    13. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۷۱م)، المختصر فی اصول الدین، تحقیق محمد عماره، بیروت: دار الهلال.
    14. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۹۹م)، المجموع فی المحیط بالتکلیف، جمعِ شیخ ابی‌محمد الحسن بن احمد بن متویه، تحقیق یان پترس، بیروت: دار المشرق.
    15. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (بی‌تا)، متشابه القرآن، قاهره: مکتبة دارالتراث.
    16. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (بی‌تا)، تثبیت دلائل النبوه، قاهره: دارالمصطفی.
    17. معرفت، محمدهادی، (۱۳۷۹ش)، تفسیر و مفسرون، ترجمه گروه مترجمان، قم: موسسه فرهنگی التمهید.
    18. موزر، پل و ترود مولدرو، (۱۳۸۵ش)، درآمدی موضوعی بر معرفت‌شناسی معاصر، ترجمه رحمت‌الله رضایی، چاپ اول، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره).