بررسی دیدگاه استاد مطهری تغییر در دین یا معرفت دینی (تطبیق با نواندیشان مسلمان، سروش، ابوزید و آرکون)

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه و پژوهشگر فلسفه در دانشگاه فردوسی مشهد و استاد فلسفه در دانشگاه مطهری شعبه مشهد

2 استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد

3 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد

10.22034/ntt.2025.841

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های مرتضی مطهری درباره تغییر در معرفت دینی و پویایی دین می‌پردازد. مطهری باتکیه‌بر فلسفه‌ی اصالت وجود و حرکت جوهری صدرایی معتقد است که دین، به‌عنوان یک حقیقت الهی، ثابت است؛ اما معرفت دینی انسان‌ها تحت‌تأثیر اقتضائات زمان و مکان دچار تحول می‌شود. وی برخلاف برخی نواندیشان مسلمان مانند سروش، ابوزید و آرکون، این تغییر را صرفاً محصول شرایط اجتماعی نمی‌داند؛ بلکه آن را ناشی از پویایی و ظرفیت‌های درونی دین می‌شمارد. در این پژوهش، ابتدا تعاریف دین و معرفت دینی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مطهری در پرتو فلسفه‌ی اسلامی تحلیل می‌شود. مطهری برای دین دو بخش ثابت و متغیر قائل است. به عبارتی، وی با پذیرش تغییر در معرفت دینی، قائل به‌نوعی پویایی در خود دین نیز هست؛ مشروط بر اینکه این پویایی از درون و بر اساس ساختارهای دین و نه تحمیل از بیرون صورت گیرد. وی با تبیین قاعده تزاحم، عناوین ثانویه و اختیارات حاکم نشان می‌دهد که دین در عین حفظ اصول بنیادین، ظرفیت انطباق با شرایط متغیر را دارد. این پژوهش به‌اختصار نقاط اشتراک و افتراق میان دیدگاه مطهری و نواندیشان مذکور را بررسی می‌کند و نشان خواهد داد که رویکرد مطهری به تغییر، در عین پویایی، چهارچوب‌های مشخصی را رعایت می‌کند که مانع از دگرگونی در اصل دین می‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Analysis of Master Muṭahharī’s Perspective: Change in Religion or Religious Knowledge (A Comparative Study with Muslim Modernist Thinkers: Soroush, Abu Zayd, and Arkoun)

نویسندگان [English]

  • zahra HajiNia 1
  • Jahangir Masoudi 2
  • Jafar morvarid 3
1 PhD student in Transcendental Wisdom and philosophy researcher at Ferdowsi University of Mashhad and professor of philosophy at Motahari University, Mashhad branch.
2 Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad
3 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

The present study examines and comparatively analyzes the perspectives of Murtaḍā Muṭahharī concerning change in religious knowledge and the dynamism of religion. Drawing upon the philosophy of the primacy of existence (aṣālat al-wujūd) and Sadrian trans-substantial motion (al-ḥarakat al-jawhariyya), Muṭahharī maintains that religion, as a divine truth, is immutable; however, human religious knowledge undergoes transformation under the influence of the exigencies of time and space. In contrast to certain Muslim modernist thinkers such as Soroush, Abu Zayd, and Arkoun, he does not consider this change to be merely a byproduct of social conditions; rather, he attributes it to the inherent dynamism and internal capacities of religion itself.
In the present study, the definitions of religion and religious knowledge are first examined; subsequently, Muṭahharī’s perspectives are analyzed in light of Islamic philosophy. Muṭahharī posits two distinct dimensions for religion: the immutable (thābit) and the mutable (mutaghayyir). In other words, while acknowledging change within religious knowledge, he concurrently maintains a form of inherent dynamism within religion itself, contingent upon the premise that this dynamism emanates from within—grounded in the structural framework of the religion—rather than being an external imposition. By elucidating the principle of normative conflict (qāʿidat al-tazāḥum), secondary precepts (al-ʿanāwīn al-thānawiyya), and the prerogatives of the Islamic ruler (ikhtiyārāt al-ḥākim), he demonstrates that religion possesses the capacity for adaptation to changing circumstances while rigorously preserving its fundamental principles. This study briefly explores the points of convergence and divergence between Muṭahharī’s perspective and those of the aforementioned modernist thinkers. It ultimately reveals that Muṭahharī’s approach to change, while inherently dynamic, adheres strictly to defined parameters that preclude the distortion or alteration of the very essence of religion.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Religion
  • Religious Knowledge
  • Change
  • Murtaḍā Muṭahharī
  • Primacy of Existence (Aṣālat al-Wujūd)

مراجع

  1. ابوزید، نصرحامد، (1987م)، مفهوم النص، چاپ پنجم، مغرب: المرکز الثقافی العربی.
  2. ابوزید، نصر حامد، (1997م)، نقد الخطاب الدینی، چاپ چهارم، قاهره: مکتب مدبولی.
  3. ارکون، محمد، (1993م)، الفکر الاسلامی، نقد و اجتهاد، مترجم: هاشم صالح، الجزایر: الموسسه الوطنیه للکتاب.
  4. ارکون، محمد، (1998م)، قضایا فی نقد العقل الدینی: کیف نفهم الاسلام الیوم، مترجم: هاشم صالح، بیروت: دارالطلیعه.
  5. جهانبگلو، رامین، (1384)، موج چهارم، مترجم: منصور گودرزی، چاپ چهارم، تهران: نشر نی.
  6. حسنی واعظ، محمودبن محمد، (1381)، دقائق التأویل و حقائق التنزیل، محقق:جویا جهانبخش، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  7. حسینی اردکانی، احمدبن محمد، (1375)، مرآت‌الاکوان (تحریر شرح هدایه ملاصدرای شیرازی)، تهران: میراث مکتوب.
  8. خسروپناه، عبدالحسین، (1389)، کلام جدید، قم: نهاد نمایندگی رهبری دفتر نشر معارف.
  9. زرقانی، محمد عبدالعظیم، (1385)، مناهل العرفان فی علوم القرآن، مترجم: محسن آرمین، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  10. سروش، عبدالکریم، (1380)، صراط‌های مستقیم، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
  11. سروش، عبدالکریم، (1382)، قبض و بسط تئوریک شریعت، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، چاپ هشتم.
  12. صدرالمتألهین شیرازی، محمدابراهیم، (1981)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی،
  13. غفاری، سیدمحمد خالد، (1380)، فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  14. فنایی، ابوالقاسم، (1375)، «معرفت دینی در بستر زمان و مکان»، مجله‌ی نقد و نظر، 2(6)، ص332-297.
  15. لاریجانی، صادق، (1370)، معرفت دینی: نقدی بر نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  16. مالکی، محمد، & بخشایش اردستانی، احمد، (1395)، «بازخوانی سنت و روش‌شناسی آن در اندیشه‌های محمد ارکون»، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، 11(2)، 196-171.
  17. مسعودی، جهانگیر، (1388)، مطهری و نواندیشی دینی، فلسفه و کلام (مطالعات اسلامی سابق فردوسی مشهد)، پاییز و زمستان، 83.
  18. مطهری، مرتضی، (1382)، مبانی نظری اسلامی، تهران: انتشارات صدرا.
  19. مطهری، مرتضی، (1390)، حکمت اسلامی، تهران: انتشارات صدرا.
  20. مطهری، مرتضی، (1390)، مجموعه‌ی آثار،تهران: انتشارات صدرا.
  21. مطهری، مرتضی، (1401)، مقدمه‌ای بر حکومت اسلامی، تهران: انتشارات صدرا
  22. نیکزاد، عباس، (1380)، تکثرگرایی در قرائت متون دینی از منظر تئوری قبض و بسط، ماهنامه رواق اندیشه.
  23. Dostal, Richard. J. (Ed.). (2002). The Cambridge Companion to Gadamer. Cambridge University Press.
  24. Gadamer, Hans-Georg. (2013). Truth and method. A&C Black.
  25. Kitcher, Philip. (1980). A priori knowledge. The Philosophical Review, 89(1), 3-23.
  26. Tillich, Paul. (1957). Dynamics of Faith. New York: Harper and Row.
  27. Tylor, Edward Burnett. (1871/1970). Primitive Culture (Vol. 2). London: John Murray.
  28. Wittgenstein, Ludwig. (1953/2009). Philosophical Investigations (G. E. M. Anscombe, Trans.). Oxford: Basil Blackwell.

 

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 20 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری: 02 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش: 18 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار