تحلیل معنی و دلالت‌های حدیث سفینه در اندیشه زیدیه

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس سطوح حوزه علمیه، طلبه سطح چهار رشته تخصصی کلام مقارن مدرسه علمیه عالی نواب

2 دانشیار گروه حکمت و فلسفه اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد

3 استادیار گروه فلسفه و کلام جامعه المصطفی العالمیه شعبه خراسان

10.22034/ntt.2025.837

چکیده

حدیث «مثل اهل‌بیتی کمثل سفینه نوح؛ من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق» مشهور به «حدیث سفینه» از احادیث مورد اتفاق مذاهب کلامی اسلامی است. این حدیث، اهل‌بیت پیامبر اکرم (ص) را به کشتی نوح تشبیه می‌کند و بر انحصار راه رستگاری در پیروی از ایشان تأکید دارد؛ به‌گونه‌ای که عدم اعتنا به آنان مشابه نادیده‌انگاشتن کشتی نوح منجر به گمراهی و هلاکت می‌شود. عالمان زیدیه، همگام با سایر مذاهب شیعی این حدیث را در منابع خویش نقل کرده، به اعتبار سندی آن اذعان داشته و بر لزوم تبعیت از اهل‌بیت (ع) به‌مثابه راهبران امت تأکید ورزیده‌اند. این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و با استناد به منابع دست‌اول، به بررسی اعتبار حدیث و دلالت‌های آن از منظر عالمان زیدیه می‌پردازد. کاوش در کتب زیدیه نشان می‌دهد که این مذهب، برخلاف امامیه، با اعتماد به احادیث سایر محدثان مشروط به سازگاری با قرآن و عقل، دیدگاهی منحصربه‌فرد مبنی بر انحصار اهل‌بیت در ذریه پیامبر (ص) ارائه می‌دهد. این دیدگاه، بر موضوعاتی همچون وجوب محبت و تبعیت از اهل‌بیت (ع)، انحصار هدایت و نجات در پیروی از ایشان، و لزوم حضور امام در هر زمان تأکید ویژه‌ای دارد. این تحقیق با بررسی حدیث سفینه از منظر عالمان زیدیه، ضمن تعمیق فهم آموزه‌های مشترک اسلامی و تقویت وحدت مذهبی، ابعاد کمتر دیده‌شده نگاه زیدیه به جایگاه اهل‌بیت (ع) را روشن ساخته، الگویی برای پژوهش‌های تطبیقی و گفت‌وگوی سازنده بین مذاهب ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Meaning and Implications of the Safīna Hadith in Zaydī Thought

نویسندگان [English]

  • mohammad sajedinia 1
  • alireza kohansal 2
  • seyyed majid mirdamadi 3
1 Lecturer at seminary levels, fourth-level student in the specialized field of contemporary theology at the Navab Higher Seminary
2 Associate Professor, Department of Philosophy and Wisdom, Ferdowsi University of Mashhad
3 Assistant Professor, Department of Philosophy and Theology, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Khorasan Branch
چکیده [English]

The tradition, “The similitude of my Household (Ahl al-Bayt) is like Noah’s Ark; whoever boards it is saved, and whoever stays behind is drowned,” famously known as the Safīna Hadith (Hadith of the Ark), is a universally agreed-upon tradition among Islamic theological schools. This hadith likens the Household of the Holy Prophet (PBUH) to Noah’s Ark, emphasizing that the path to salvation is exclusively restricted to following them. Consequently, disregarding them—much like ignoring Noah’s Ark—inevitably leads to misguidance and perdition. Zaydī scholars, in congruence with other Shīʿī schools of thought, have recorded this hadith in their sources, attested to the authenticity of its transmission chain (isnād), and underscored the necessity of adhering to the Ahl al-Bayt (AS) as the leaders of the Ummah. Employing a descriptive-analytical methodology and drawing upon primary sources, this article examines the authenticity of the hadith and its implications from the perspective of Zaydī scholars. An examination of Zaydī literature reveals that this school of thought, in contrast to Imāmī Shīʿism, relies on the traditions of other narrators, contingent upon their alignment with the Quran and intellect. Consequently, it presents a unique perspective that restricts the Ahl al-Bayt exclusively to the progeny (dhurriyya) of the Prophet (PBUH). This viewpoint places particular emphasis on theological tenets such as the obligation to love and obey the Ahl al-Bayt (AS), the exclusivity of guidance and salvation in following them, and the absolute necessity of the presence of an Imām in every age. By investigating the Safīna Hadith from the perspective of Zaydī scholars, this research not only deepens the comprehension of shared Islamic doctrines and fosters intra-faith solidarity, but also elucidates the under-explored dimensions of the Zaydī viewpoint regarding the station of the Ahl al-Bayt (AS). Ultimately, it provides a paradigm for comparative studies and constructive dialogue among Islamic schools of thought.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Zaydiyya
  • Safīna Hadith
  • Ahl al-Bayt
  • Imāmate
  • Guidance
  • Salvation
  1. بدر الدین، امیر حسین، (1422ق)، ینابیع النصیحة فی العقائد الصحیحة، چاپ اول، بی‌جا: مکتبة بدر.
  2. ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، (1408ق)، الفتاوی الکبری، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  3. ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، (1416ق)، مجموع الفتاوی، چاپ اول، مدینه: مجمع الملک فهد.
  4. هیتمی، ابن حجر، (1417ق)، الصواعق المحرقه، چاپ اول، لبنان: مؤسسه الرساله.
  5. ابن مردویه اصفهانی، احمد بن موسی، (1424ق)، مناقب علی بن ابیطالب، چاپ دوم، قم: دارالحدیث.
  6. اشعری،ابوالحسن علی بن اسماعیل، (1400ق)، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، چاپ سوم، آلمان: فرانس شتاینر.
  7. امام المنصور بالله، عبد الله بن حمزه، (1422ق)، مجموع رسائل الإمام المنصور بالله عبدالله بن حمزه، چاپ اول، بی‌جا: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
  8. امام منصور بالله، قاسم بن محمد، (1424ق)، مجموع کتب و رسائل، چاپ اول، صنعاء: مؤسسه امام زیدبن علی.
  9. بحرانی، سید هاشم، (بی‌تا)، البرهان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، بی‌جا: مؤسسه البعثه.
  10. بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین بن علی (1424ق)، السنن الکبری، چاپ سوم، بیروت: درالکتب العلمیه.
  11. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، (1411ق)، المستدرک علی الصحیحین، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  12. الحوثی، محمد بن قاسم، (1435ق)، الموعظه الحسنه، چاپ اول، یمن: مکتبه اهل البیت.
  13. دارمی، ابومحمد عبدالله بن عبدالرحمن، (1420ق)، السنن الدارمی، چاپ اول، بیروت: دارالفکر.
  14. راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1404ق)، المفردات فی غریب القرآن، چاپ دوم، بی‌جا: دفتر نشر کتاب.
  15. ربانی گلپایگانی، علی، (1396)، امامت در بینش اسلامی، چاپ ششم، بی‌جا: بوستان کتاب.
  16. رسی، قاسم بن ابراهیم، (1422ق)، مجموع کتب و رسائل الإمام القاسم بن إبراهیم الرسی، چاپ اول، بی‌جا: دار الحکمة الیمانیة.
  17. رصاص، احمد بن حسن، (1408ق)، مصباح العلوم فی معرفه الحی القیوم المعروف بالثلاثین مسئله، چاپ اول، بی‌جا: بی‌نا.
  18. زیدبن علی بن حسین، (بی‌تا)، مجموع رسائل الامام زیدبن علی، چاپ اول، عَمان: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
  19. سبحانی، جعفر، (1419ق)، مصادر الفقه الاسلامی و منابعه، چاپ اول، بیروت: دارالاضواء.
  20. سید مرتضی، علی بن الحسین، (1441ق)، الشافی فی الامامه، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌ها.
  21. سیوطی، جلال الدین، (بی‌تا)، الدر المنثور، چاپ اول، بیروت: دار الفکر.
  22. شرفی، احمد بن محمد، (1411ق)، شرح الأساس الکبیر شفاء صدور الناس بشرح الأساس، چاپ اول، صنعاء: دارالحکمه الیمانیه.
  23. شرفی، احمد بن محمد، (1415ق)، عدة الأکیاس فی شرح معانی الأساس، چاپ اول، بی‌جا: دارالحکمه الیمانیه.
  24. شهاری صنعانی، علی بن عبدالله، (1423ق)، بلوغ الأرب و کنوز الذهب فی معرفة المذهب، چاپ اول، عمان: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیه.
  25. صبیحی، احمد محمود، (1410ق)، الامام المجتهد یحیى بن حمزه وآراؤه الکلامیه، چاپ اول، بی‌جا: العصر الحدیث.
  26. صفرزاده، ابراهیم، (1392)، عصمت امامان (ع) از دیدگاه عقل و وحی، چاپ اول، بی‌جا: نشر زائر.
  27. طباطبایى، سید محمدحسین، (1417ق)، المیزان فى تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم: جامعه مدرسین.
  28. طبری، ابن جریر، (1415ق)، المسترشد، چاپ اول، قم: کوشانپور.
  29. طوسى، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبیان فى تفسیر القرآن، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
  30. مؤیدی، مجدالدین، (1414ق)، الامالی، چاپ اول، قم: دارالثقافه.
  31. حلی، حسن بن یوسف بن مطهر (علامه حلی) (1982)، نهج الحق و کشف الصدق، چاپ اول، بیروت: دار الکتاب اللبنانی‌.
  32. العنسی، عبدالله بن زید، (1423ق)، الرساله البدیعه المعلنه بفضائل الشیعه، چاپ اول، بی‌جا: مکتبه اهل البیت.
  33. فخر رازی، محمد بن عمر(بی‌تا)، اعتقادات فرق المسلمین والمشرکین، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  34. فخر رازی، محمدبن عمر (1420ق)، مفاتیح الغیب، چاپ سوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  35. فراهیدی، خلیل بن احمد، (1410ق)، کتاب العین، چاپ دوم، قم: هجرت.
  36. فرجامی، اعظم، (1393)، زیدیه و حدیث امامیه، چاپ اول، بی‌جا: دار الحدیث.
  37. فرمانیان، مهدی و سید علی موسوی نژاد، (1382)، درسنامه تاریخ و عقاید زیدیه، چاپ دوم، بی‌جا: ادیان.
  38. شرف‌الدین، فضیل بن محمد، (1405ق)، الزیدیه نظریه و تطبیق، چاپ اول، عَمّان: جمعیة عمال المطابع التعاونیة.
  39. منصور بالله، قاسم بن محمد، (بی‌تا)، الاساس لعقائد الاکیاس، چاپ اول، صعده: مکتبه اهل البیت.
  40. قاسمی، حمیدان بن یحیی، (1424ق)، مجموع السید حمیدان، چاپ اول، صعده: مرکز اهل البیت (ع) للدراسات الاسلامیه.
  41. عبدالجبار بن احمد (قاضی عبدالجبار) ، (بی‌تا)، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، چاپ اول، بی‌جا.
  42. کوفی، محمد بن سلیمان، (1423ق)، مناقب أمیرالمؤمنین (ع)، چاپ اول، بی‌جا: مجمع إحیای فرهنگ اسلامی.
  43. ماتریدی، محمد بن محمد، (1426ق)، تفسیر الماتریدی (تأویلات اهل السنه)، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  44. مازندرانی، محمد صالح، (1429ق)، شرح اصول الکافی، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء الکتاب العربی.
  45. متقی هندی، علاءالدین حسین(1419ق)، کنزالعمال، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  46. متوکل علی الله، احمد بن سلیمان، (1424ق)، حقائق المعرفة فی علم الکلام، چاپ اول، بی‌جا: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
  47. مداعس، محمد بن یحیی، (1440ق)، الکاشف الامین عن جواهر العقد الثمین، چاپ اول، بی‌جا: مکتبه اهل البیت.
  48. مفید، محمدبن محمد(1413ق)، اوائل المقالات، چاپ اول، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
  49. المنصور بالله،ابومحمد احمد بن الحسین، (بی‌تا)، المجموع المنصوری، چاپ اول، عَمان: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
  50. المنصور بالله، عبد الله بن حمزه، (1423ق)، شرح الرساله الناصحه بالادله الواضحه، چاپ اول، صعده: مرکز اهل البییت (ع) للدراسات الاسلامیه.
  51. مؤیدی، مجدالدین، (1433ق)، لوامع الانوار فی جوامع العلوم و الآثار، چاپ اول، صعده: مکتبة اهل‌البیت.
  52. مؤیدی، مجدالدین، (بی‌تا)، مجمع الفوائد، چاپ اول، بی‌جا: بی‌نا.
  53. ناشی اکبر، علی بن اسماعیل بن اسحاق، (1907)، مسائل الامامه، چاپ اول، بیروت: دارالنشر.
  54. نشار، علی سامی، (1977)، نشأة الفکر الفلسفی فی الإسلام، چاپ اول، قاهره: دارالمعارف.
  55. نوبختی، حسن بن موسی، (بی‌تا)، فرق الشیعه، چاپ دوم، بیروت: دار الأضواء.
  56. الهامی، داود، (1375)، سیری در تاریخ تشیع، چاپ اول، قم: مکتب اسلام.