ناترازی عشق و فضیلت در اندیشه ی ابن قتیبه دینوری و مقایسه آن با دیدگاه مشهور حکما

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیأت علمی گروه الهیات (فلسفه) دانشکده علوم انسانی، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران

2 دانشجوی دکترای رشته ی فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

چکیده

انسان ذاتاً فضیلت طلب است و نسبت به فضیلت و کمال عشق میورزد. اما اینکه نسبتِ میان عشق و فضیلت چگونه باید باشد، مسئله ی اصلی و مورد مطالعاتی این پژوهش – که در جمع آوری اطلاعات به شیوه ی اسنادی و در پردازش آنها از تحلیل عقلی و منطقی استفاده شده است - دیدگاه های ابن قتیبه ی دینوری است. ابن قتیبه میان این دو، تمایز معناداری قائل میشود و معتقد است با توجه به ویژگیها و خصایص انسانی،نه تنها ضرورتی ندارد که عشق به فضیلت، مساوی و همتراز با خودِ فضیلت باشد، بلکه باید میان آنها کاملاً جدایی و بینونت باشد. به عبارت دیگر،فضیلت هر چه بیشتر، بهتر اما عشق به فضیلت باید معتدل باشد و از افراط و تفریط در این عشق و محبت باید پرهیز نمود. همین سخن درباب رذایل و نفرت نسبت به آن، جاری است. اگر چه ممکن است شخصی در رذایل غرق باشد، اما نفرت از او باید در حد اعتدال باشد. این در حالی است که مشهور حکمای مسلمان رابطه ی میان عشق و فضیلت را یک رابطه ی همتراز میدانند به طوری که شدت عشق به میزان فضیلت وابسته است.نتیجه ی این پژوهش را می توان چنین تبیین نمود که ابن قتیبه رابطه ی میان عشق و فضایل را یک رابطه ی غیرضروری، غیرذاتی، قابل انفکاک و قابل کنترل میداند. در حالی که به باور فیلسوفان مسلمان رابطه ی میان عشق و فضیلت یک رابطه ی ضروری، غیرقابل انفکاک است که با توصیه، سفارش و دستور قابل تضعّف و اشتداد نیست.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Asymmetry of Love and Virtue in the Thought of Ibn Qutaybah al-Dinawarī and Its Comparison with the Renowned View of Muslim Philosophers

نویسندگان [English]

  • Fardin Jamshidi-Mehr 1
  • Alireza Masoumi-Jalal 2
1 Assistant Professor and Faculty Member, Department of Theology (Philosophy), University of Gonbad Kavous.
2 PhD Student in Philosophy and Islamic Theology, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad.
چکیده [English]

Human beings are inherently virtue-seeking and harbor love for virtue and perfection. However, the nature of the relationship between love and virtue remains a subject requiring inquiry. Ibn Qutaybah al-Dinawarī, a prominent scholar, posits a meaningful distinction between love and virtue. He believes that, considering human characteristics and attributes, it is not only unnecessary for love of virtue to be equal and commensurate with virtue itself; rather, there should be complete separation (baynūnah) and detachment between them. In other words, the more virtue, the better; but love for virtue should be moderate, and one must avoid excessiveness (ifrāṭ) and deficiency (tafrīṭ) in this love and affection. This principle equally applies to vices and hatred toward them: even if one is immersed in vice, hatred toward such a person must be tempered with moderation.
This is while famous Muslim philosophers consider the relationship between love and virtue to be an equal relationship, such that the intensity of love depends on the degree of virtue. Furthermore, Ibn Qutaybah conceptualizes the relationship between love and virtues as non-essential, non-intrinsic, separable, and controllable. In contrast, Muslim philosophers maintain that the relationship between love and virtue is essential (ḍarūrī) and inseparable (infikāk-nāshudanī), and cannot be intensified or weakened by advice, exhortation, or command

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Qutaybah al-Dinawarī
  • Virtue (Faḍīlah)
  • Love (ʿIshq)
  • Moderation (Iʿtidāl)
  • Muslim Philosophers (Ḥukamā)

مراجع

  1. فهرست منابع

    1. ابن ­سینا، حسین‌بن عبدالله، (1400ق)، رسائل ابن­سینا، قم: انتشارات بیدار.
    2. ــــــــــــــــــــــــــــــ، ( 1404ق)، الشفاء (الالهیات)، تصحیح سعید زاید، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی.
    3. ــــــــــــــــــــــــــــــ، (1371)، المباحثات، تحقیق از محسن بیدارفر، چاپ اول: قم، انتشارات بیدار.
    4. ــــــــــــــــــــــــــــــ، (1363)، المبدأ والمعاد، به اهتمام عبدالله نورانی، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
    5. ــــــــــــــــــــــــــــــ، (1379)، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح محمدتقی دانش­پژوه، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    6. ابن­ قتیبه، عبدالله‌بن مسلم دینوری، (1405ق)، الإختلاف فی اللفظ والرد علی الجهمیّة والمشبّهه، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیّه.
    7. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (بی­تا، الف)، مشکل تأویل القرآن، برگرفته از نرم­افزار جامع تفاسیر نور.
    8. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (بی­تا، ب)، غریب القرآن لابن‌قتیبه، برگرفته از نرم­افزار جامع تفاسیر نور.
    9. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، (1408ق)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق از محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس‌رضوی.
    10. الاصبهانی، ابونعیم احمدبن عبدالله، (بی­تا)، حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء، تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چاپ اول، قاهره: دار ام القراء للطباعة والنّشر.
    11. الأهری، عبدالقادر بن‌حمزة بن‌یاقوت، (1358)، الأقطاب القطبیّة أو البلغة فی الحکم، تحقیق از محمدتقی دانش­پژوه، تهران: انجمن فلسفه ایران.
    12. بقلی ­شیرازی، روزبهان، (2008م)، تفسیر عرائس البیان فی حقائق القرآن، تصحیح احمد فرید المزیدی، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیّة.
    13. ــــــــــــــــــــــــــ، (1381)، رسالة القدس، تصحیح جواد نوربخش، چاپ دوم، تهران: انتشارات یلدا قلم.
    14. ــــــــــــــــــــــــــ، (1374)، شرح شطحیات، تصحیح هانری کربن، چاپ سوم، تهران: انتشارات طهوری.
    15. جرجانی، ابوالمحاسن حسین‌بن حسن، (1377)، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    16. حسن­ زاده‌آملی، حسن، (1375)، نصوص الحکم بر فصوص الحکم، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
    17. خمینی، سید روح‌الله، (1375)، تفسیر سوره حمد، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
    18. سبزواری، مولی‌هادی بن مهدی، (1376)، رسائل حکیم سبزواری، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، تهران: نشر اسوه.
    19. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1372)، شرح الأسماء الحسنی، مصحح: نجفقلی حبیبی، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    20. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1369-1379)، شرح المنظومة، تصحیح حسن­زاده‌آملی، چاپ اول، تهران: نشر ناب.
    21. سهروردی، شهاب­الدین یحیی، (1375)، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن و دیگران، چاپ دوم، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    22. شهرزوری، شمس­الدین محمد، (1372)، شرح حکمة الإشراق، تحقیق از حسین ضیایی‌تربتی، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    23. شیرازی، قطب­الدین محمودبن مسعود، (1369)، درّة التّاج، تصحیح سیدمحمد مشکوة، چاپ سوم، تهران: انتشارات حکمت.
    24. طباطبایی، سید محمدحسین، (1386)، نهایة الحکمه، تصحیح غلامرضا فیاضی، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
    25. غازانی، السید اسماعیل، (1381)، فصوص الحکمة و شرحه، تحقیق از علی اوجبی، چاپ اول، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    26. فخررازی، ابوعبدالله محمدبن عمر، (1411)، المباحث المشرقیّة فی علم الإلهیات والطبیعیات، چاپ دوم، قم: انتشارات بیدار.
    27. فیض ­کاشانی، ملامحسن، (1375)، اصول المعارف، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، چاپ سوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    28. کاشانی، ملا فتح‌الله، (1336)، تفسیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران: کتابفروشی محمدحسن علمی.
    29. گنابادی، سلطان‌محمد، (1408ق)، تفسیر بیان السعادة فی مقامات العباده، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    30. ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی، (1981م)، الحکمة المتعالیة فی أسفار العقلیة الأربعه، چاپ سوم، بیروت: دار إحیاء التراث.
    31. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1387)، سه رسائل فلسفی، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، چاپ سوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    32. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1363)، مفاتیح الغیب، تصحیح محمد خواجوی، چاپ اول، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی.
    33. میبدی، ابوالفضل رشیدالدین، (1371)، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تصحیح علی‌اصغر حکمت، چاپ پنجم، تهران: انتشارات امیرکبیر.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 06 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری: 29 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش: 20 دی 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار