بررسی تقابل اندیشه توحیدی نو سلفیان و رویکرد تمدن‌ساز انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه فقه و اصول سطح4 حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

2 استادیار گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

3 دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

افراط در نقل‌گرایی چالشی جدی فراروی اندیشه تمدن‌سازی نوین اسلامی به شمار می‌رود. نو سلفیه با تأکید بر توحید تنزیهی و نقد نواندیشی، تمدن‌آفرینی نوین اسلامی را به چالش می‌کشد و بر دین فردی و اصلاحات اخلاقی متمرکز می‌گردد. این رویکرد در مقابل اندیشه تمدن‌ساز انقلاب اسلامی که بر اساس عقلانیت شیعی دست به تمدن‌آفرینی نوین اسلامی زده و توحید را مبنای نهایی حکمرانی و ساختار قدرت می‌داند و هدف نهایی خویش را تحقق عینی این توحید در قالب تمدنی نوین می‌داند، قرار می‌گیرد. اکنون سؤال اصلی این پژوهش این است که اندیشه توحیدی نو سلفیه چگونه در مسیر تمدن‌سازی انقلاب اسلامی چالش ایجاد می‌نماید؟ یافته‌های ‌این پژوهش که با روش اسنادی کتابخانه ای به بررسی این مسئله پرداخته است بیانگر آن است که اندیشه نو سلفی با تاکید بر توحید تنزیهی و نقد نو اندیشی، تمدن سازی نوین اسلامی را به چالش کشیده و بر اصلاحات اخلاقی و فردی تمرکز می نماید. نتیجه این باور تمدن نوین اسلامی را با چالشهایی چون جاهلی دیدن جوامع مسلمین، حکم به کفر و ارتداد مسلمانان، مخالفت با علوم اسلامی و در نهایت اختلال در تدبیر امور جامعه متهم می نماید. فهم صحیح از توحید و ایجاد گفتمان توحیدی در سایه سار عقلانیت می تواند در پیشبرد اهداف اندیشه اجتهادی در زمینه تمدن آفرینی تاثیر بسزایی داشته باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Examination of the Tension Between Neo-Salafi Conceptions of Tawḥīd and the Civilizational Vision of the Islamic Revolution

نویسندگان [English]

  • Hossein Yousefi 1
  • ali Khayyat 2
  • sayydali delbri 3
  • Sayydmahmood marvian 2
1 Student of Jurisprudence and Principles, Level 4, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor of Quranic and Hadith Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
3 Associate Professor of Quranic and Hadith Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Excessive literalism (naql-garāʾī) constitutes a profound challenge to the project of contemporary Islamic civilization-building. By emphasizing a strictly transcendent conception of monotheism (tawḥīd tanzīhī) and rejecting intellectual renewal (naw-andīshī), Neo-Salafism contests the vision of a modern Islamic civilization, prioritizing instead individual religiosity and moral reform. This orientation stands in stark contrast to the civilizational vision of the Islamic Revolution, which, anchored in Shīʿī rationality, seeks to construct a new Islamic civilization. Within this latter framework, Tawḥīd serves as the ultimate foundation for governance and political authority, and its concrete sociopolitical realization is viewed as the overarching civilizational objective.
The central question addressed in this study is: How does the Neo-Salafi conception of Tawḥīd obstruct the civilizational trajectory of the Islamic Revolution? Employing a documentary and library-based methodology, this research critically examines this issue. The findings indicate that Neo-Salafism, through its insistence on a transcendent interpretation of Tawḥīd and its rejection of Islamic intellectual renewal, hinders collective civilization-building by narrowing its focus to individualistic and ethical reform. Specifically, this approach engenders several critical challenges: characterizing contemporary Muslim societies as living in a state of pre-Islamic ignorance (jāhiliyyah), issuing edicts of excommunication and apostasy (takfīr and irtidād) against fellow Muslims, opposing the advancement of Islamic sciences, and, ultimately, disrupting sound sociopolitical governance. The study concludes that a profound understanding of Tawḥīd and the cultivation of a rational, monotheism-centered discourse can significantly advance the civilizational objectives of the ijtihād-based intellectual tradition.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tawḥīd (Monotheism)
  • Neo-Salafism
  • Islamic Revolution
  • Modern Islamic civilization
  • Religious thought
  1. فهرست منابع

    قرآن کریم

    1. ابن منظور، محمد ابن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: نشر دارالفکر.
    2. الافغانی، سید جمال‌الدین و محمد عبده، (1970م)، العروة الوثقی، بیروت: دارالکتاب العربی.
    3. الافغانی، سید جمال‌الدین و محمد عبده، (2002م)، الآثار الکامله، تحقیق سید هادی خسروشاهی، مصر.
    4. پاکتچی، احمد و حسین هوشنگی، (1390)، بنیادگرایی و سلفیه، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
    5. ترمذی، محمد ابن عیسی، (1419ق)، سنن ترمذی، قاهره: دارالحدیث.
    6. جلالی، محمد فردین، عبد اللهی عابد، صمد، عبدالرحیمی، علیرضا، (1397)، «چالش جریان‌های سلفی تکفیری علیه همگرایی اسلامی و راهکارهای مقابله با آن»، فصلنامه پژوهش‌های روابط بین‌الملل، ش28، ص227 تا 262.
    7. جوهری، اسماعیل ابن حماد، (1407ق)، الصحاح الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ چهارم، بیروت: دارالعلم للملایین.
    8. حنفی، حسن، (1988م)، من العقیده الی الثوره، بیروت: دارالتنویر.
    9. خامنه‌ای، سید علی،(02/07/1382)، «بیانات در دیدار کارگزاران نظام»، https://farsi.khamenei.ir، پاراگراف دوم، https://khl.ink/f/
    10. خامنه‌ای، سید علی،(08/10/1394)، «بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامى»، https://farsi.khamenei.ir، پاراگراف چهارم، https://khl.ink/f/31770.
    11. خامنه‌ای، سید علی،(14/06/1392)، «بیانات در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری»، https://farsi.khamenei.ir، پاراگراف ششم، https://khl.ink/f/23810.
    12. خامنه‌ای، سید علی،(29/10/1389)، «بیانات در دیدار جمعی از نخبگان حوزوی»، https://farsi.khamenei.ir، پاراگراف ششم، https://khl.ink/f/8616.
    13. خمینی، سید روح‌الله، (1356)، ولایت‌فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    14. خمینی، سید روح‌الله، (1379)، صحیفه امام، تهران: مرکز نشر و تنظیم آثار امام خمینی (ره).
    15. دهخدا، علی اکبر، (1343ش)، لغت نامه دهخدا، تهران: روزنه.
    16. راغب اصفهانی، حسین، (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان الداودی، چاپ اول، بیروت: نشر دارالقلم، الدار الشامیه.
    17. رشید رضا، سید محمد، (1990م)، تفسیر القرآن الحکیم (المنار)، کویت: مکتبه الشامله.
    18. رشید رضا، سید محمد، (1995م)، رسائل السنه و الشیعه، کویت: مکتبه الشامله.
    19. رشید رضا، سید محمد، (2015م)، مجله المنار، کویت: مکتبه الشامله.
    20. سپهری، محمد، (1391)، تمدن اسلامی، چاپ اول، تهران: شورای برنامه‌ریزی مدارس علوم دینی اهل سنت.
    21. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، (1404ق)، الملل و النحل، بیروت: دارالمعرفه.
    22. صالحی شامی، محمد بن یوسف، (1414ق)، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    23. صفایی، ابراهیم، (1363)، رهبران مشروطه، چاپ سوم، تهران: جاویدان.
    24. صفی‌زاده، فاروق، (1393)، پیشینه سلفی‌گری و انحراف در اسلام، تهران: نشر ایران‌جام.
    25. طرطوسی، ابوبصیر، (بی‌تا)، مصطلحات و مفاهیم شرعیه، بی‌جا: بی‌نا.
    26. طوسی، خواجه نصیرالدین، (1413ق)، اخلاق ناصری، تهران: علمیه اسلامیه.
    27. عاملی، شیخ حر، (1416ق)، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، چاپ سوم، قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث
    28. عمید، حسن، (1363ش)، فرهنگ فارسی عمید، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
    29. فرزندی، عباسعلی و محمد مهدی فرمانیان و محمد علی نیازی، (1399)، «توحید در نگرش سلفیه جهادی و بررسی پیامدهای آن»، فصلنامه علمی پژوهش‌های اعتقادی-کلامی، ش37، ص171 تا 190.
    30. فرمانیان، مهدی، (1393)، تاریخ تفکر سلفی‌گری، قم: دارالاعلام لمدرسه اهل البیت (ع).
    31. فرمانیان، مهدی،(1393)، مجموعه‌مقالات کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، قم: دارالاعلام لمدرسه اهل البیت (ع).
    32. فلسطینی، ابوقتاده، (بی‌تا)، «لماذا الجهاد»، سایت منبر التوحید والجهاد، http://www.tawhed.ws، بی‌جا: بی‌نا.
    33. قطب، سید، (1393ق)، معالم فی الطریق، چاپ اول، بیروت: نشر دار الشروق.
    34. قطب، سید، (1412ق)، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق.
    35. کلینی، محمد ابن یعقوب، (2005م)، الکافی، بیروت: موسسه اعلمی.
    36. مظاهری مقدم، ابوذر و یاسر صولتی، (1400)، «چارچوب مفهومی تمدن از دیدگاه علامه مصباح»، نشریه معرفت، ش287، ص27 تا 40.
    37. معین، محمد، (1360ش)، فرهنگ فارسی، چاپ سوم، تهران: زرین.
    38. مغنیه، محمدجواد، (1424ق)، التفسیر الکاشف، قم: دار الکتب الاسلامیه.
    39. مقدسی، ابومحمد و عصام البرقاوی، (بی‌تا)، هذه عقیدتنا، بی‌جا: بی‌نا.
    40. مقدسی، ابومحمد، (بی‌تا)، التوحید و الجهاد، بی‌جا: بی‌نا.
    41. نسایی، احمد ابن علی،(1437ق)، سنن نسایی، دمشق: دار ابن کثیر.