بررسی حدیث معرفت و تأویلات آن از دیدگاه اسماعیلیه

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته سطح 4 تخصصی کلام مقارن مدرسه علمیه عالی نواب، پژوهشگر پژوهشکده بین المللی امام رضا(علیه السلام)

2 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم

3 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی جامعة المصطفی العالمیة نمایندگی خراسان

چکیده

یکی از احادیث مورد اتفاق مذاهب کلامی، حدیث «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتۀ جاهلیۀ» ‏می‌باشد که در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت آمده است. در این میان اسماعیلیه هم به جهت نقل مسائل ‏مربوط به امامت ازجمله؛ ویژگی‌ها و اوصاف امام، شناخت امام و چگونگی تعیین و نصب او، در منابع ‏خود، خصوصاً ذیل بحث شناخت امام، حدیث معروف «من مات» را نقل نموده‌اند. مفاد حدیث حاکی ‏از جایگاه رفیع امامت است که عدم شناخت امام، مرگ جاهلی را در پی خواهد شد. اسماعیلیان بر ‏اساس تأویل آیات و روایات، از تأویل این حدیث مهم هم مغفول نمانده‌اند و برای آن تأویلاتی بیان ‏نموده‌اند. در این مقاله تلاش شده است با روش توصیفی-تحلیلی دیدگاه اسماعیلیه را پیرامون تأویل ‏حدیث معرفت تبیین نماید و در آخر این نتایج به‌دست‌آمده است که این روایت موردپذیرش آنان بوده و ‏تأویلاتی از قبیل متوقف بودن قبولی نماز بر شناخت امام، تساوی معرفت خداوند بامعرفت امام، تشبیه ‏غَسل دودست در وضو به معرفت امام، ارائه داده‌اند

کلیدواژه‌ها


  1. فهرست منابع

    1. أزهری، محمدبن احمد، (1421ق)، تهذیب اللغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    2. ابن‌بابویه، محمدبن علی، (1395ق)، کمال الدین و تمام النعمه، تهران: انتشارات اسلامیه.
    3. ابن‌حیون، نعمان‌بن محمد، (1409ق)، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار، تحقیق: سید محمد حسینی‌جلالی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
    4. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (2008م)، الأرجوزة المختارة فی الإمامة [موقف الفرق من مسألة الإمامة و نقضه و دفاع عن حق الأئمة]، تحقیق: اسماعیل قربان بوناوالا، پاریس: دار بیبلیون.
    5. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، بی‌تا، تأویل الدعائم، قاهره: دار المعارف.
    6. أبوبکربن أبی‌شیبه، (1409ق)، المصنف فی الأحادیث والآثار، ریاض: مکتبة الرشد.
    7. بخاری، محمدبن اسماعیل، (1422ق)، الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله‌صلی‌الله‌علیه‌وسلم وسننه وأیامه = صحیح البخاری، دمشق: دار طوق النجاة.
    8. برقی، احمدبن محمدبن خالد، (1371)، المحاسن، تصحیح: جلال‌الدین محدث، قم: درالکتب الاسلامی.
    9. بهمن‌پور، محمدسعید، (1386)، اسماعیلیه از گذشته تا حال، تهران: انتشارات فرهنگ مکتوب.
    10. بهرامی، محمد، (1381)، «تفسیر و تأویل و مثل و ممثول»، پژوهش‌های قرآنی، شماره 32، ویژه‌نامه قرآن و ادیان و فرهنگ‌ها.
    11. تفتازانی، سعدالدین، (1409ق)، شرح المقاصد، قم: نشر الشریف الرضی.
    12. حلبی، علی‌اصغر، (1376)، تاریخ علم کلام در ایران و جهان، چاپ دوم، تهران: انتشارات اساطیر.
    13. خراسانی‌فدائی، محمدبن زین‌العابدین، (1362)، تاریخ اسماعیلیه، یا هدایۀُ الطالبین، چاپ اول، تصحیح: سیمیونوف الکساندر، تهران: انتشارات اساطیر.
    14. دفتری، فرهاد، (1386)، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
    15. رسی، قاسم ‌بن محمد، (1424ق)، مجموع کتب و رسائل، تحقیق: محمدقاسم محمد المتوکل، صنعاء: موسسه الامام زیدبن علی الثقافیه.
    16. زرین‌کوب، عبدالحسین، (1391)، در قلمروی وجدان، تهران: انتشارات سروش.
    17. زیدبن علی، (1422ق)، المجموع الحدیثی والفقهی، صنعاء: مکتبة الامام زیدبن علی7.
    18. سجستانی، ابویعقوب، (2000م)، الافتخار، تحقیق: اسماعیل قربان، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
    19. سلومی، سلیمان عبدالله، (1422ق)، اصول الاسماعیلیه؛ دراسۀ - تحلیل - نقد، ریاض: دارالفضیله.
    20. شیخ صدوق، محمدبن علی ابن‌بابویه، (1395ق)، کمال‌الدین و تمام النعمه، تهران: انتشارات اسلامی.
    21. شیرازی، مویدالدین، (1997م)، دیوان الموید فی الدین داعی الدعاه، تحقیق: محمدکامل حسین، قاهره: دارالکتب المصری.
    22. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، بی‌تا، المجالس المویدیه، بیروت: دارالاندلس.
    23. صافی‌گلپایگانی، لطف‌الله، (1419ق)، منتخب الأثر فی الإمام الثانی‌عشر7، قم: موسسة السیدة المعصومه3.
    24. طوسی، نصیرالدین، (1416ق)، قواعد العقائد، تحقیق: علی ربانی‌گلپایگانی، قم: انتشارات موسسۀ امام صادق7.
    25. علی‌بن ولید، (1403ق)، تاج العقائد و معدن الفوائد، تحقیق: دکتر عارف تامر، چاپ دوم، بیروت: مؤسسه عزالدین.
    26. غالب، مصطفی، (1946م)، اعلام الاسماعیلیة، بیروت: دار الیقظة العربیة للتألیف والترجمة والنشر.
    27. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1981م)، الإمامة و قائم القیامة، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
    28. فرمانیان، مهدی، (1395)، درسنامه تاریخ و عقائد اسماعیلیه، چاپ سوم، قم: نشر ادیان.
    29. قبادیانی، ناصرخسرو، (1338)، خوان الاخوان، تهران: انتشارات کتابخانه بارانی.
    30. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1373)، روشنایی‌نامه، تصحیح: حسین یازیجی، تهران: انتشارات توس.
    31. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1380)، گشایش و رهایش، تصحیح و مقدمه: سعید نفیسی، تهران: انتشارات اساطیر.
    32. قرشی، ادریس‌بن حسن، (1420ق)، عیون الأخبار و فنون الآثار فی فضائل الأئمة الأطهار، تحقیق: مصطفی غالب، بیروت، دارالاندلس.
    33. قرشی، ادریس عمادالدین، (1411ق)، زهر المعانی، تحقیق: مصطفی غالب، بیروت: الموسسه الجامعه للدراسات والنشر والتوزیع.
    34. قزوینی، احمد بن فارس، (1406ق)، مجمل اللغة، چاپ دوم، تحقیق: زهیر عبد المحسن سلطان، بیروت: مؤسسة الرسالة.
    35. ضیغمی‌نژاد، فروغ، (1397)، «مبانی تأوبلات قاضی نعمان از آیات فقهی در بوته نقد»، فصلنامه قرآن، فقه و حقوق اسلامی، سال چهارم، شماره هشت، بهار و تابستان.
    36. کرمانی، حمیدالدین، (1407ق)، مجموعه رسائل الکرمانی، چاپ دوم، تحقیق: مصطفی غالب، بیروت: الموسسه الجامعه للدراسات والنشر والتوزیع.
    37. ـــــــــــــــــــــــ، (1967م)، راحۀ العقل، تحقیق: مصطفی غالب، بیروت: دارالاندلس.
    38. کیخسرو اسفندیار، موید، (1362)، دبستان مذاهب، تهران: انتشارات چاپ گلشن.
    39. گمنام، (1352)، کلام پیر؛ هفت باب، بسعی اقل العباد ایوانف، بمبئی: مطبع مظفری.
    40. مفید، محمدبن نعمان، (1413ق)، رسائل فی الغیبه، قم: ناشر: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
    41. ناصرخسرو، وجه دین، (1397)، تصحیح غلامرضا اعوانی، مقدمه انگلیسی سید حسین نصر، تهران: انتشارات انجمن فلسفه ایران.
    42. نعمانی، ابن ابی‌زینب، (1397ق)، الغیبه، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق.
    43. نوبختی، حسن‌بن موسی، (بی‌تا)، فرق الشیع، بیروت: دار الأضواء.
    44. نیشابوری، مسلم، (1480ق)، صحیح مسلم، بیروت: دار النشر.
    45. ولید، علی بن محمد، (1403ق)، دامغ الباطل و حتف المناضل، تحقیق: غالب مصطفی، بیروت: مؤسسه عزالدین.
    46. یحیی‌بن حسین، الامام الهادی الی الحق، (1435ق)، الأحکام فی الحلال والحرام، تحقیق: مرتضی‌بن زید المَحَطوَری الحسنی، صنعاء: مکتبۀ بدر، الطبعه الثانیه.
    47. یمنی، جعفربن منصور، (1404ق)، سرائر و أسرار النطقاء، تحقیق: مصطفی غالب، بیروت: دار الاندلس.
    48. ـــــــــــــــــــــــ، (1984م)، الکشف، بیروت: دار الاندلس.