نقد و بررسی اشکالات نظریه متکلمان امامیه در باب اختیار و ثمرات تربیتی آن

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 حوزه مشهد مدرسه نور حکمت رضوی

2 موسسه مطالعات راهبردی

3 موسسه مطالعات راهبردی مشهد

چکیده

اختیار یکی از مباحث اساسی در فلسفه و کلام اسلامی است که از دیرباز مورد توجه حکما و متکلمین قرار گرفته است. این تحقیق، مبتنی بر روش کتابخانه‌ای، تحلیل داده‌ها، مقارنه و تجمیع آرا است و بر آن است که پاسخ متقن و دقیق دین اسلام در این رابطه را تبیین نماید، چراکه نظریاتی که در رابطه با اختیار مطرح گردیده است اگرچه به اثبات اختیار داشتن انسان پرداخته‌اند اما برخی از آن‌ها به ناگاه خود را در دامن تفویض انداخته‌اند و برخی دیگر گرچه معتقد به نظریه امر بین الامرین گشته‌اند قائل به وجود تعارض میان برخی از آیات قرآن کریم گردیده‌اند. نظریه صحیح در این رابطه اگرچه اختیار داشتن انسان است ولی التزام به این مسئله از سویی هیچ ملازمه‌ای با نظریه تفویض ندارد و دستیابی به نظریه امر بین الامرین بدین شکل صورت می‌پذیرد که افعال انسانی در عین انتسابشان به انسان، به خداوند نیز انتساب پیدا می‌کند و افعال انسان در طول افعال الهی است و برای قول به اختیار هیچ ضرورتی ندارد که افعال انسانی مستقل از افعال الهی تلقی شود. از سوی دیگر با تبیین حقیقت اختیار تعارض بدوی آیات هدایت و ضلالت مضمحل می‌گردد. در این تحقیق به رابطه اختیار با جبر و تفویض، علم الهی و قضا و قدر الهی پرداخته می‌شود و در پایان ثمرات تربیتی اختیار مورد بررسی قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Criticism and examination of the shortcomings of the Imami theologians' theory regarding freedom and its educational fruits.

نویسندگان [English]

  • mohammad daneshnahad 1
  • mohammadhasan vakili 2
  • hamidreza sadeghi 3
1 mashhad
2 mashahad
3 mashhad
  • قرآن کریم

    • آمدى سیف‌الدین(1423ق) أبکار الأفکار فی أصول الدین، به تحقیق احمد محمدمهدی، قاهره: دار الکتب.‏
    • ابن شعبه حرانى، حسن بن على(1404ق) ، تحف العقول، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    • ابن‌بابویه(صدوق)، محمد بن على(1414ق)، الاعتقادات‏، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
    • ___________________________(1398ق)،‏ التوحید، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    • ___________________________ (‌1403ق) معانی الأخبار‌، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
    • استرآبادى،‏ محمدتقى(1358) شرح فصوص الحکم‏، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، ‏تهران: دانشگاه تهران‏.
    • استرآبادی، محمدجعفر(1382) ‏البراهین القاطعة فی شرح تجرید العقائد الساطعة، قم: مکتب الأعلام الإسلامی‏.
    • جامى، عبدالرحمن(1358)، ‏الدرة الفاخرة، اهتمام نیکولاهیر و على موسوى بهبهانى‏، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامى.
    • حسن‌زاده آملى،‏ حسن(1379) خیر الأثر در رد جبر و قدر، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
    • حلبى، علی‌اصغر(1376)، تاریخ علم کلام در ایران و جهان‏، تهران: انتشارات اساطیر.
    • حلی، حسن بن یوسف (1418ق)، استقصاء النظر فی القضاء و القدر، مشهد: دار الإنباء الغیب‏.
    • ___________________(1440ق) ، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: انتشارات مؤسسه نشر اسلامی.
    • دوانى، جلال‌الدین؛ میرداماد، محمدباقر(بیتا)، الرسائل المختارة، به اهتمام سید احمد تویسرکانى، اصفهان: مکتبة الامام امیرالمؤمنین.
    • راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1369): ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوى و ادبى قرآن،‏ مترجم: غلامرضا خسروى حسینى، تهران: انتشارات مرتضوى.‏
    • ربانى گلپایگانى، ‏على (1418ق) القواعد الکلامیة، قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).‏
    • سبحانى، جعفر(بیتا)، بحوث فی الملل و النحل،‏ قم: مؤسسة النشر الإسلامی- مؤسسة الإمام الصادق(ع‏).
    • سبزوارى، هادی(1383)، اسرار الحکم‏، تصحیح کریم فیضى، قم: انتشارات مطبوعات دینى.‏
    • سجادى، سید جعفر(1379)، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
    • صانعى دره بیدى، منوچهر؛ صلیبا، جمیل(‏1366)، فرهنگ فلسفى‏، تهران: انتشارات حکمت‏.

    طباطبایی، محمدحسین(1436ق)، بدایه الحکمه، تعلیقات عباسعلی زارعی سبزواری، قم: مؤسسه نشر اسلامی.

    • فاضل موحدى لنکرانى، محمد(1381)، اصول فقه شیعه‏، تقریر ملکى محمود اصفهانى، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
    • عامرى، ابوالحسن (1417ق)، ‏ إنقاذ البشر من الجبر و القدر، تصحیح سحبان خلیفات، تهران: مرکز نشر دانشگاهى‏.
    • عبدالجبار(1972م)، المنیة و الأمل،‏ تحقیق سامى نشار و عصام الدین محمد، اسکندریه: دار المطبوعات الجامعیة.
    • کلینى، محمد بن یعقوب(1407ق)، الکافی، تهران: انتشارات دار الکتب الإسلامیة.
    • طبرسى، ابومنصور(1403ق)،‏ الإحتجاج، مشهد: انتشارات المرتضى.‏
    • طوسى، خواجه‌نصیرالدین(1374)، ‏آغاز و انجام‏، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏.‏
    • ________________(1405ق)، ‏تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت: دار الأضواء. ‏
    • مجلسى، محمدباقر بن محمدتقی(1403ق)، ‏ بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الائمه، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.‏
    • محمدى گیلانى، محمد(1421ق)، ‏تکملة شوارق الألهام‏، قم: مکتب الأعلام الإسلامی.‏
    • مرعشى، قاضى نورالله(1409ق)، إحقاق الحق و إزهاق الباطل‏، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.‏
    • میرداماد، محمدباقر؛ علوى، سید احمد(1376) ‏تقویم الایمان و شرحه کشف الحقائق‏، تهران: موسسه مطالعات اسلامى‏.
    • میبدى، احمد بن محمد (1352)، خلاصه تفسیر ادبى و عرفانى قرآن مجید از کشف‌الاسرار، تهران: انتشارات اقبال‏.