A Comparative Study of the Sources of Moral Knowledge in the Thought of Shaykh al-Ṭūsī and Qāḍī ʿAbd al-Jabbār

Document Type : Original Article

Authors

1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Qom University of Technology, Qom, Iran

2 Department of Islamic Studies, School of Medicine, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran.

Abstract

Employing a comparative-analytical approach, this study examines the sources of moral knowledge in the thought of Shaykh al-Ṭūsī and Qāḍī ʿAbd al-Jabbār. Its primary objective is to investigate their convergences and divergences regarding the foundational sources of moral epistemology—namely, reason (ʿaql), revelation (waḥy), and sense perception (ḥiss)—as well as the doctrine of intrinsic rational goodness and badness (al-ḥusn wa-l-qubḥ al-ʿaqlīyān) and the dialectic between reason and transmitted texts (naql).
The findings indicate that both theologians share a fundamental commitment to moral rationalism. They regard reason as an autonomous source for discerning moral values, affirm the objectivity and intrinsic nature of moral good and evil, and consider revelation a complementary and elucidating guide for reason. The locus of their divergence, however, lies in the scope and epistemic authority of this reason. Adopting a foundationalist and autonomous approach, Qāḍī ʿAbd al-Jabbār posits reason as the final and immediate arbiter of epistemic justification (ḥujjiyyah), maintaining that even the validity of transmitted texts ultimately depends upon its rational validation.
Conversely, operating within the framework of Imāmī Shīʿī theology, Shaykh al-Ṭūsī situates reason within an integrated epistemological matrix composed of reason, transmitted revelation, and the doctrine of infallibility (ʿiṣmah). In this model of "guided rationalism," reason retains its foundational primacy but receives its ultimate direction through the infallible interpretation of divine revelation.
This comparative analysis thereby reveals two distinct yet intellectually robust models of religious rationality, both of which offer valuable insights for contemporary inter-sectarian dialogue and constructive engagement with modern moral philosophy.

Keywords

References

  1. فهرست منابع

    1. ابوالقاسم‌زاده، مجید، (۱۳۹۶)، معرفت‌شناسی اخلاق در اندیشه اسلامی، قم: حکمت اسلامی.
    2. زارع، حسین، هادی صادقی و وحید پاشایی، (۱۳۹۸)، «مبانی معرفت‌شناختی اخلاق در اندیشه کلامی شیخ طوسی»، تحقیقات کلامی، ش۲، ص۸۵ تا ۱۰۲.
    3. طوسی، محمد بن حسن، (۱۴۰۶ق)، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، چاپ دوم، بیروت: دارالاضواء.
    4. طوسی، محمد بن حسن، (۱۴۱۱ق)، العقائد الجعفریه، چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات.
    5. طوسی، محمد بن حسن، (۱۳۶۲)، تمهید الاصول، تصحیح مشکات‌الدینی، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    6. طوسی، محمد بن حسن، (۱۳۷۵)، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، تهران: مکتبة جامع چهل‌ستون.
    7. طوسی، محمد بن حسن، (۱۳۸۲)، تلخیص الشافی، چاپ اول، قم: محبین.
    8. طوسی، محمد بن حسن، (۱۴۲۵ق)، الغیبة للحجة، چاپ سوم، قم: دارالمعارف اسلامی.
    9. طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    10. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۷۲م)، المنیة و الامل، تحقیق سامی نشار و عصام‌الدین محمد، اسکندریه: دار المطبوعات الجامعیة.
    11. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۴۲۲ق)، شرح الاصول الخمسه، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    12. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۶۵م)، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، تحقیق جورج قنواتی، قاهره: الدار المصریة.
    13. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۷۱م)، المختصر فی اصول الدین، تحقیق محمد عماره، بیروت: دار الهلال.
    14. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (۱۹۹۹م)، المجموع فی المحیط بالتکلیف، جمعِ شیخ ابی‌محمد الحسن بن احمد بن متویه، تحقیق یان پترس، بیروت: دار المشرق.
    15. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (بی‌تا)، متشابه القرآن، قاهره: مکتبة دارالتراث.
    16. معتزلی، قاضی عبدالجبار، (بی‌تا)، تثبیت دلائل النبوه، قاهره: دارالمصطفی.
    17. معرفت، محمدهادی، (۱۳۷۹ش)، تفسیر و مفسرون، ترجمه گروه مترجمان، قم: موسسه فرهنگی التمهید.
    18. موزر، پل و ترود مولدرو، (۱۳۸۵ش)، درآمدی موضوعی بر معرفت‌شناسی معاصر، ترجمه رحمت‌الله رضایی، چاپ اول، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره).
New Theological Teachings
Volume 5, Issue 2 - Serial Number 8
Serial 8; Autumn and Winter 2025-2026
March 2026
Pages 111-136

Files

History

  • Receive Date: 15 December 2025
  • Revise Date: 12 January 2026
  • Accept Date: 23 April 2026

Share

How to cite

Statistics