A Systems Perspective on Existence in Light of the "Best Possible Order" (Niẓām al-Aḥsan) and Its Implications for Addressing Environmental Crises: With Emphasis on the Thought of ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī

Document Type : Original Article

Authors

1 PhD student in Philosophy at Ferdowsi University of Mashhad, Level 4 scholar specializing in modern theology at Navab High School, and lecturer at the seminary and university.

2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad

3 Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad

Abstract

With the advent of modernity, ecological crises stemming from anthropocentric interventions in the natural world have reached unprecedented severity. A number of scholars identify contemporary humanity’s fundamental worldview toward the cosmos as a primary catalyst of these crises. Furthermore, some critics attribute this destructive orientation to religious doctrines—specifically within monotheistic traditions and Islam—contending that religious tenets have actively fostered environmental degradation.
Conversely, a systems perspective on existence—as an essential prerequisite and strategic extension of the Islamic doctrine of the "Best Possible Order" (Niẓām al-Aḥsan)—holds profound potential to reform humanity's understanding of the universe and offer a constructive framework for mitigating ecological crises. Employing a descriptive-analytical methodology, this study examines the systems view of existence as a conceptual extension of belief in Niẓām al-Aḥsan and evaluates its capacity not only to contain environmental challenges but also to refute unsubstantiated allegations against Islam, drawing upon the Quranic and philosophical insights of ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī.
According to the findings, anchored in Ṭabāṭabāʾī’s metaphysical and exegetical framework, the cosmos across all its ontological levels and entities operates as a dynamic, interconnected system whose constituent parts act in complete harmony toward a defined teleological purpose. Adopting this conceptual framework yields transformative principles for human-environmental interaction, providing effective mechanisms for preventing, mitigating, and rectifying ecological degradation. Moreover, this perspective offers a philosophically robust, well-reasoned response to critics who mischaracterize Islamic teachings as the root cause of environmental harm.

Keywords

References

  1. فهرست منابع

    قرآن کریم

    1. ابن بابویه، محمد بن علی، (1362)، الخصال، تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه قم.
    2. ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، (1363)، تحف العقول، تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
    3. جوادی آملی، عبدالله، (1397)، اسلام و محیط زیست، قم: مرکز نشر اسراء.
    4. جوادی آملی، عبدالله، (1398)، تسنیم، تنظیم: احمد قدسی، روح الله رزقی، محمد فراهانی، ویرایش: سعید بندعلی، قم: مرکز نشر اسراء.
    5. حمیدی‌زاده، محمدرضا، (1379)، پویایی‌های سیستم، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
    6. خشن، حسین احمد، (1432ق)، الاسلام و البیئه، بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر و التوزیع.
    7. داودی، محمد، (1386)، اخلاق اسلامی: مبانی و مفاهیم، قم: دفتر نشر معارف.
    8. سبزواری، هادی بن مهدی، (1383)، أسرار الحکم فی المفتتح و المختتم، قم: مطبوعات دینی.
    9. شریف رضی، محمد بن حسین، (1414ق)، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، چاپ اول، قم: هجرت.
    10. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1981م)، الحکمه المتعالیه، تعلیقه محمدحسین طباطبایی، قم: مکتبة المصطفوی.
    11. طباطبایی، سید محمدحسین، (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    12. طباطبایی، سید محمدحسین، (1416ق)، نهایة الحکمه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
    13. طباطبایی، سید محمدحسین، (1428ق)، رسالة الوسائط (مجموعة رسائل العلامة الطباطبائی)، قم: باقیات.
    14. فتحعلی، محمود، (1390)، «نظریه اخلاق زیست‌محیطی اسلام با تأکید بر آراء استاد مصباح یزدی»، معرفت اخلاقی، ش3، ص 97 تا 122.
    15. فعالی، محمدتقی، (1396)، سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی (1): آرامش، چاپ دوم، تهران: دارالصادقین، مؤسسه فرهنگی هنری دین و معنویت آل‌یاسین.
    16. کلارک، استیون، (1384)، «اخلاق زیست‌محیطی»، ترجمه محمدحسن مظفری، فصلنامه هفت آسمان، ش36، ص 123 تا 167.
    17. وایت، لین، (1384)، «ریشه‌های تاریخی بحران بوم‌شناختی ما»، ترجمه مصطفی ملکیان، در: پویمن، پ لویی، اخلاق زیست‌محیطی، تهران: انتشارات توسعه.
    18. مانکریف، لوئیس دبلیو، (1384)، «بنیان فرهنگی بحران محیط زیست ما»، در: پویمن، پ لویی، اخلاق زیست‌محیطی، تهران: انتشارات توسعه.
    19. مجلسی، محمدباقر، (1404ق)، بحارالانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء.
    20. محقق داماد، سیدمصطفی، (1394)، الهیات محیط زیست، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
    21. محمدی شیخی، قباد، (1381)، «بسیط الحقیقه «زبدة القواعد» در حکمت متعالیه»، در: مرزبان وحی و خرد، قم: بوستان کتاب قم.
    22. مطهری، مرتضی، (1376)، مجموعه آثار، ج5: کلیات فلسفه، تهران: صدرا.
    23. نصر، سیدحسین، (1379)، انسان و طبیعت (بحران معنوی انسان متجدد)، ترجمه عبدالرحیم گواهی، چاپ اول، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    24. نوری، حسین بن محمدتقی، (1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
    25. واسطی، عبدالحمید، (1388)، نگرش سیستمی به دین، مشهد: انتشارات مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام.
    26. واسطی، عبدالحمید، (1382)، راهنمای تحقیق، قم: انتشارات دارالعلم.
    27. Hornby, A. S. (2004). Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English (8th ed.). Oxford University Press.
New Theological Teachings
Volume 5, Issue 2 - Serial Number 8
Serial 8; Autumn and Winter 2025-2026
March 2026
Pages 37-68

Files

History

  • Receive Date: 24 October 2025
  • Revise Date: 20 December 2025
  • Accept Date: 08 January 2026

Share

How to cite

Statistics