Reconceptualizing Religion in the Modern Age: A Critique of the Prevailing Conception of Irreligion

Document Type : Original Article

Authors

1 madreseh elmiyeh ali navab.moshehad.iran

2 Department of Islamic Theology and Mysticism, Faculty of Humanities, Farhangian University, Tehran, Iran

Abstract

With the advent of modernity, the abandonment of traditional religiosity is increasingly framed as a rational and emancipatory choice—a stance that constitutes the prevailing conception of irreligion. Employing a descriptive-analytical methodology rooted in the philosophy of religion and contemporary Islamic theology (kalām jadīd), this article posits that the concept of "absolute irreligion" is fundamentally an illusory construct. The human being is inherently oriented toward meaning, hope, value, and communion with a transcendent reality. Because the necessity for an ultimate meaning-system is innate and primordial (fiṭrī), any void in this existential realm is inevitably occupied by substitute frameworks characterized by implicit polytheism (shirk).
Drawing on Qur'anic typologies, this study categorizes religion into three fundamental paradigms: the Religion of Truth (Dīn al-Ḥaqq), the Religion of False Deities (Dīn al-Ṭāghūt), and the Religion of Servitude (Dīn al-ʿAbīd). Within this framework, modern ideologies—such as humanism, secularism, and liberalism—are critically analyzed as "surrogate religions." Findings reveal that these paradigms function either as the Religion of Ṭāghūt, driven by an anthropocentric teleology, or as the Religion of Servitude, defined by a hedonistic teleology. Consequently, they serve as the primary sources of the ontological and epistemological crises in the contemporary world. Ultimately, the article proposes a reformative-revivalist model to distinguish the Primordial Religion (Dīn al-Fiṭrah) from subservience to illegitimate or deficient religious substitutes.

Keywords

References

  1. فهرست منابع

    قرآن کریم

    1. آدینه‌وند، مسعود و اکرم آدینه‌وند، (۱۴۰۳)، «درآمدی بر کارکرد دین در جامعه مدرن»، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین‌المللی انقلاب.
    2. احمدی، بابک، (۱۳۷۳)، مدرنیته و اندیشه انتقادی، چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
    3. اسمیت، برایان کانتول، (۱۳۸۳)، «خداوند، تقریباً»، در: علم و کندوکاو معنوی: تازه‌ترین نوشتارها از پیشگامان علم امروز، ترجمه محمدحسین ملایری، تهران: انتشارات پنگان.
    4. انگلس، فریدریش، (۱۳۵۹)، لودویگ فویرباخ و پایان فلسفه کلاسیک آلمانی، ترجمه پرویز بابایی، تهران: انتشارات نگاه.
    5. اینشتین، آلبرت، (۱۳۴۲)، دنیایی که من می‌بینم، ترجمه فریدون سالکی، تهران: انتشارات پیروز.
    6. برگر، پیتر ال.، بریجیت برگر و هانسفرید کلنر، (۱۳۸۱)، ذهن بی‌خانمان: نوسازی و آگاهی، ترجمه محمد ساوجی، تهران: نشر نی.
    7. حاجی صادقی، عبدالله، (۱۳۸۴)، «فطری‌بودن گرایش به دین»، قبسات، ش۳۶، ص65 تا 85.
    8. حیدری، حسین و جواد روحانی رصاف و خدیجه کاردوست فینی، (۱۳۹۷)، «دیانت و مدرنیّت: رویکرد نظریه‌پردازان اجتماعی در باب رویارویی و دگرگونی دین با مدرنیته نخست و پسین»، قبسات، ش۱، صص۳۷- ۶۶.
    9. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد،(۱۴۱۲ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم.
    10. رضایی، فروزان، (۱۴۰۲)، «بررسی کارکرد دین در جامعه مدرن»، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم دینی و حوزوی.
    11. شجاعی زند، علیرضا، (۱۳۶۶)، تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    12. شایگان، داریوش، (۱۳۸۰)، افسون‌زدگی جدید یا هویت چهل‌تکه، ترجمه فاطمه ولیایی، تهران: نقش جهان.
    13. شجاعی زند، علیرضا، (۱۳۸۶)، «بررسی امکان همزیستی دین و مدرنیته»، نامه علوم اجتماعی، ش۳۰، صص۳۳ -۶۱.
    14. شجاعی زند، علیرضا، (۱۴۱۷ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم: مکتبة النشر الاسلامی.
    15. قرائتی، محسن، (۱۳۸۳)، تفسیر نور، چاپ یازدهم، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    16. گلشنی، مهدی، (۱۳۷۹)، علم و دین و معنویت در آستانه قرن بیست و یکم، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    17. گنون، رنه، (۱۳۷۲)، بحران دنیای متجدد، ترجمه ضیاءالدین دهشیری، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
    18. محمدیان، رضا و نگین زندکارگر، (۱۴۰۳)، «بررسی نقش دین در جامعه مدرن»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، ش۴، صص۴۸۴ - ۴۹۸.
    19. مطهری، مرتضی، (۱۳۷۴)، عدل الهی، تهران: انتشارات صدرا.
    20. مطهری، مرتضی، (۱۳۷۵)، امدادهای غیبی در زندگی بشر، تهران: انتشارات صدرا.
    21. مطهری، مرتضی، (۱۳۷۵)، فطرت، تهران: انتشارات صدرا.
    22. مکارم شیرازی، ناصر، (۱۳۸۲)، تفسیر نمونه، احمدعلی بابائی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    23. ملکیان، مصطفی، (۱۳۸۷)، راهی به رهایی: جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت، تهران: انتشارات نگاه معاصر.
    24. موسوی خمینی، روح الله، (بی‌تا)، تحریر الوسیله، اصفهان: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه.
    25. میلیتون‌یینگر، پیتر و دیگران، (۱۳۷۹)، دین و چشم‌اندازهای نو، ترجمه غلامحسین توکلی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    26. نصر، سیدحسین، (۱۳۷۶)، «بحران معنوی انسان»، کتاب نقد، ش۳ و ۴.
    27. نکویی سامانی، مهدی، (۱۳۸۶)، «دین در دنیای مدرن»، معرفت، ش۱۲۳، صص ۱ - ۱۵.
    28. هابرماس، یورگن، (۱۳۸۰)، «مدرنیته پروژه‌ای ناتمام»، در: مدرنیته و مدرنیسم (مجموعه مقالاتی در سیاست، فرهنگ و نظریه اجتماعی)، ترجمه و تدوین حسینعلی نوذری، تهران: انتشارات نقش جهان.
    29. همیلتون، ملکم، (۱۳۸۷)، جامعه‌شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: انتشارات ثالث.
    30. Berger, Peter. L, (1967), The Sacred Canopy: The Elements of a Sociological Theory of Religion, Garden City: Doubleday.
    31. Fenn, Richard K. (1972) "Toward a new sociology of religion”, Journal for the Scientific Study of Religion, 11(1), 16–32.
    32. Weber, Max, (1964), "Science as a Vocation.", Science and the Quest for Reality,. London: Palgrave Macmillan UK, 382-394.
New Theological Teachings
Volume 5, Issue 2 - Serial Number 8
Serial 8; Autumn and Winter 2025-2026
March 2026
Pages 69-88

Files

History

  • Receive Date: 13 October 2025
  • Revise Date: 07 January 2026
  • Accept Date: 16 January 2026

Share

How to cite

Statistics