مدرسه علمیه عالی نواب آموزه های نوین کلامی 2676-4466 5 1 2025 08 23 Indicators of the Conceptualization of Tawhīd (Monotheism) in the Thought of Āqā ʿAlī Mudarris شاخص‌های توحیدانگاری در دیدگاه آقاعلی مدرس 839 10.22034/ntt.2025.839 FA محمدرضا ارشادی نیا دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه حکیم سبزواری Journal Article 2025 06 04 The technical mastery of the sage Āqā ʿAlī Mudarris in the articulation of Tawḥīd is evident in two seminal works in the history of Islamic philosophy, namely Badāyiʿ al-Ḥikam and Risāla fī al-Tawḥīd. From his perspective, the elucidation of theoretical and practical Tawḥīd constitutes one of the most formidable theological issues. Consequently, he endeavors to ground monotheistic belief upon a foundational epistemology, providing a rigorously argued and robust formulation in expressing the principles culminating in Tawḥīd and offering a reasoned explication of its hierarchical degrees. The articulation of ontological principles and the traversing of the degrees of unity—from general unity (waḥdat ʿāmmiyya) to specific unity (waḥdat khāṣṣiyya), and ultimately to the most specific unity (waḥdat akhaṣṣiyya)—signify the structured progression that he considers imperative for the intellectual journey toward the personal unity of existence (tawḥīd-i shakhṣī-yi wujūd). Furthermore, his methodical writing illustrates the continuity of the philosophical discourse and the dynamism of rational inquiry during that era. A thematic and substantive analysis of these two treatises, alongside an observation of the sage’s robust positions on the issue of Tawḥīd, reveals the precision and rigor of transcendent intellection concerning the most pivotal tenet of faith. Consequently, this yields the theoretical dividends of monotheism in the accurate explication of scriptural texts. مهارت فنی حکیم آقاعلی مدرس در توحیدنگاری در دو اثر پراثر در تاریخ فلسفه اسلامی «بدایع‌الحکم» و «رسالة فی‌التوحید» نمایان است. در منظر او تبیین توحید نظری و عملی از دشوارترین مسائل الهیات است؛ ازاین‌رو تلاش می‌کند توحیدباوری را بر شناختی مبنامحور استوار سازد و در بیان اصول منتهی به توحید و تبیین موجهِ مراتب توحید به تقریری مستدل و مستحکم بپردازد. بیان اصول هستی‌شناختی و طی مراتب وحدت، از وحدت عامی به خاصی و سپس به اخصی، نمایانگر تمهید مراتبی است که وی برای سلوک به توحید شخصیِ وجود ضروری دانسته است. همچنین نگارش روشمند او بیانگر تداوم خط سیر ادبیات فلسفی و پویایی خردورزی در آن عصر است. واکاوی موضوعی و محتوایی این دو اثر و مشاهده مواضع مستحکم حکیم در مسئله توحید، دقت و قوت خردورزی متعالی را پیرامون محوری‌ترین باور ایمانی نمایان ساخته، بهره‌های نظری توحیدگرایی را در تبیین صائب متون دینی به ارمغان خواهد آورد.

مدرسه علمیه عالی نواب آموزه های نوین کلامی 2676-4466 5 1 2025 08 23 Seeking Recourse (Tawassul) to the Souls of the Imams (ʿa) in the Light of the Qur’an and Hadith: Rational or Recommended? توسل به ارواح امامان علیهم السلام از منظر آیات و روایات؛ معقول یا مورد توصیه؟ 840 10.22034/ntt.2025.840 FA محمد حسین فاریاب دانشیار گروه کلام موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) Journal Article 2025 05 28 Tawassul (seeking recourse) entails imploring assistance from someone or something to attain a desired objective. In the theological context, this practice possesses a specific semantic scope and is manifested in various forms. Occasionally, tawassul is directed at the status and right (ḥaqq) of a person before God. At other times, it involves requesting those proximate to God to pray on one’s behalf, meaning they are entreated to supplicate for the fulfillment of an individual’s need. Furthermore, tawassul can be formulated as a direct request to these esteemed figures, imploring them to act as intermediaries for the realization and fulfillment of the need. This practice occupies a prominent position in Islamic, particularly Shiʿi, piety and praxis. This theological issue is applicable both during the earthly lives of these revered figures and during their existence in the intermediary realm (Barzakh). Adopting an intra-denominational perspective, a fundamental question arises: which specific form of tawassul did the Ahl al-Bayt (ʿa) actually recommend? Employing an analytical-textual method, the present article addresses this inquiry. According to the findings of this research, the Ahl al-Bayt (ʿa) primarily recommended tawassul through their right and status. Direct tawassul to them, while not irrational, was scarcely recommended by them, and such a procedure is rarely observed in the conduct (sīra) of their contemporary Shiʿa. توسل به معنای مددخواهی از کسی یا چیزی برای رسیدن به مطلوب و مقصود است. این عمل در فرهنگ دینی معنایی خاص دارد و به شکل‌های مختلف انجام می‌شود. گاهی توسل به جایگاه و حق کسی نزد خداست؛ گاه نیز توسل به‌صورت درخواست دعا از افراد مقرب نزد خداوند صورت می‌گیرد؛ بدین معنا که از آنان خواسته می‌شود برای برآورده‌شدن حاجت فرد دعا کنند. گاه نیز توسل به شکل درخواست مستقیم از همان افراد آبرومند مطرح می‌شود؛ به این صورت که از آنان تقاضا می‌گردد واسطه تحقق و برآورده‌شدن حاجت باشند. این عمل در زیست اسلامی، به‌ویژه شیعی، جایگاهی برجسته دارد. این مسئله، هم در دوران حیات بزرگان و هم آنگاه که در عالم برزخ به سر می‌برند، می‌تواند مطرح شود. با نگاهی درون‌مذهبی، این پرسش اساسی مطرح است اهل‌بیت به کدام نوع از توسل توصیه کردند؟ نوشتار حاضر با روش تحلیلی ـ نقلی به پرسش مذکور پاسخ می‌دهد. بر پایه یافته‌های این پژوهش، بیشترین توصیه اهل‌بیت علیهم‌السلام توسل به حق و جایگاه آنها بوده است. توسل مستقیم به ایشان، هرچند نامعقول نیست، چندان مورد توصیه آنها نبوده است و در سیره شیعیان معاصر آنها نیز چنین رویه‌ای کمتر دیده می‌شود.

مدرسه علمیه عالی نواب آموزه های نوین کلامی 2676-4466 5 1 2025 08 23 An Analysis of Master Muṭahharī’s Perspective: Change in Religion or Religious Knowledge (A Comparative Study with Muslim Modernist Thinkers: Soroush, Abu Zayd, and Arkoun) بررسی دیدگاه استاد مطهری تغییر در دین یا معرفت دینی (تطبیق با نواندیشان مسلمان، سروش، ابوزید و آرکون) 841 10.22034/ntt.2025.841 FA زهرا حاجی نیا دانشجوی دکتری حکمت متعالیه و پژوهشگر فلسفه در دانشگاه فردوسی مشهد و استاد فلسفه در دانشگاه مطهری شعبه مشهد جهانگیر مسعودی استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد جعفر مروارید استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد Journal Article 2025 03 10 The present study examines and comparatively analyzes the perspectives of Murtaḍā Muṭahharī concerning change in religious knowledge and the dynamism of religion. Drawing upon the philosophy of the primacy of existence (aṣālat al-wujūd) and Sadrian trans-substantial motion (al-ḥarakat al-jawhariyya), Muṭahharī maintains that religion, as a divine truth, is immutable; however, human religious knowledge undergoes transformation under the influence of the exigencies of time and space. In contrast to certain Muslim modernist thinkers such as Soroush, Abu Zayd, and Arkoun, he does not consider this change to be merely a byproduct of social conditions; rather, he attributes it to the inherent dynamism and internal capacities of religion itself. In the present study, the definitions of religion and religious knowledge are first examined; subsequently, Muṭahharī’s perspectives are analyzed in light of Islamic philosophy. Muṭahharī posits two distinct dimensions for religion: the immutable (thābit) and the mutable (mutaghayyir). In other words, while acknowledging change within religious knowledge, he concurrently maintains a form of inherent dynamism within religion itself, contingent upon the premise that this dynamism emanates from within—grounded in the structural framework of the religion—rather than being an external imposition. By elucidating the principle of normative conflict (qāʿidat al-tazāḥum), secondary precepts (al-ʿanāwīn al-thānawiyya), and the prerogatives of the Islamic ruler (ikhtiyārāt al-ḥākim), he demonstrates that religion possesses the capacity for adaptation to changing circumstances while rigorously preserving its fundamental principles. This study briefly explores the points of convergence and divergence between Muṭahharī’s perspective and those of the aforementioned modernist thinkers. It ultimately reveals that Muṭahharī’s approach to change, while inherently dynamic, adheres strictly to defined parameters that preclude the distortion or alteration of the very essence of religion. پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های مرتضی مطهری درباره تغییر در معرفت دینی و پویایی دین می‌پردازد. مطهری باتکیه‌بر فلسفه‌ی اصالت وجود و حرکت جوهری صدرایی معتقد است که دین، به‌عنوان یک حقیقت الهی، ثابت است؛ اما معرفت دینی انسان‌ها تحت‌تأثیر اقتضائات زمان و مکان دچار تحول می‌شود. وی برخلاف برخی نواندیشان مسلمان مانند سروش، ابوزید و آرکون، این تغییر را صرفاً محصول شرایط اجتماعی نمی‌داند؛ بلکه آن را ناشی از پویایی و ظرفیت‌های درونی دین می‌شمارد. در این پژوهش، ابتدا تعاریف دین و معرفت دینی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مطهری در پرتو فلسفه‌ی اسلامی تحلیل می‌شود. مطهری برای دین دو بخش ثابت و متغیر قائل است. به عبارتی، وی با پذیرش تغییر در معرفت دینی، قائل به‌نوعی پویایی در خود دین نیز هست؛ مشروط بر اینکه این پویایی از درون و بر اساس ساختارهای دین و نه تحمیل از بیرون صورت گیرد. وی با تبیین قاعده تزاحم، عناوین ثانویه و اختیارات حاکم نشان می‌دهد که دین در عین حفظ اصول بنیادین، ظرفیت انطباق با شرایط متغیر را دارد. این پژوهش به‌اختصار نقاط اشتراک و افتراق میان دیدگاه مطهری و نواندیشان مذکور را بررسی می‌کند و نشان خواهد داد که رویکرد مطهری به تغییر، در عین پویایی، چهارچوب‌های مشخصی را رعایت می‌کند که مانع از دگرگونی در اصل دین می‌شود.

مدرسه علمیه عالی نواب آموزه های نوین کلامی 2676-4466 5 1 2025 08 23 A Critical Analysis of the Historicization of Women’s Rights in the Qurʾān (In the Thought of Soroush and Abu Zayd) تحلیل انتقادی تاریخ‌مند انگاری حقوق زنان در قرآن (در اندیشه سروش و ابوزید) 843 10.22034/ntt.2025.843 FA علیرضا یعقوبی مدرس سطوح عالی حوزه علمیه خراسان، طلبه سطح 4 رشته تخصصی کلام جدید مدرسه علمیه عالی نواب محمد عرب صالحی استاد گروه منطق فهم دین پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی 0000-0002-0343-4002 Journal Article 2025 11 19 The theory of the ‘Historicity of the Qurʾān’ (tārīkhmandī-yi Qurʾān), recognized as one of the most prominent contemporary hermeneutical approaches, is predicated upon the premise that many of the Qurʾānic legislative precepts (aḥkām tashrīʿiyya)—particularly those pertaining to family matters and women’s rights—are not immutable, eternal laws. Rather, they are contextual strategies tailored to the social exigencies of the era of revelation (ʿaṣr al-nuzūl). Consequently, this perspective challenges the perpetual validity of these precepts, advocating instead for a prioritization of the justice-oriented spirit of the Sharīʿa over its historically contingent forms. The present research, employing a descriptive-analytical and critical methodology, examines three primary domains: 1. Differentiated legal precepts (inheritance [mīrāth], blood money [diya], and testimony [shahāda]); 2. The permissibility of polygyny; and 3. Male authority and maintenance (qawwāmiyya) alongside female marital recalcitrance (nushūz). Proponents of historicity posit that these precepts served as a gradual response to the pre-Islamic society of ignorance (Jāhiliyya). Consequently, they argue that with the evolution of social conditions, the aforementioned rulings have lost their objective applicability (mawḍūʿiyya). The findings indicate that the historicist approach encounters significant methodological and interpretive challenges: First, it lacks sufficient intra-textual evidence and imposes modern presuppositions upon the Qurʾānic text (eisegesis). Second, it overlooks the systemic logic governing Islamic jurisprudence and the principle of distributive justice (al-ʿadālat al-tawzīʿiyya). Third, it reduces the enduring sociological and psychological wisdoms (ḥikam) underlying these precepts to mere historical contingencies. Ultimately, this research concludes that the aforementioned rulings are predicated upon a coherent system designed to maintain familial equilibrium and functional efficacy; thus, the claim of their ‘historicity’ lacks sufficient scholarly rigor (itqān). نظریه «تاریخ‌مندی قرآن» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رویکردهای هرمنوتیکی معاصر، مبتنی بر این است که بسیاری از احکام تشریعی قرآن مانند مسائل مرتبط با خانواده و حقوق زنان، نه قوانین ابدی، بلکه راهبردهایی متناسب با شرایط اجتماعی عصر نزول هستند. این دیدگاه، اعتبار دائمی احکام را زیر سؤال می‌برد و بر توجه به روح عدالت‌محور شریعت به‌جای صورت تاریخی آن‌ها تأکید دارد. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و انتقادی، سه حوزه را بررسی می‌کند: ۱. احکام متمایز حقوقی (ارث، دیه، شهادت) ۲. جواز تعدد زوجات ۳. قوامیت مرد و نشوز زن. طرف‌داران تاریخ‌مندی، این احکام را پاسخی تدریجی به جامعه جاهلی دانسته و معتقدند احکام مذکور با تحول شرایط اجتماعی، موضوعیت خود را ازدست‌داده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد رویکرد تاریخ‌گرا، با دشواری‌های روش‌شناختی و تفسیری مواجه است: اولاً شواهد کافی درون‌متنی ندارد و پیش‌فرض‌های مدرن را بر قرآن تحمیل می‌کند؛ ثانیاً منطق سیستمی حاکم بر حقوق اسلامی و اصل عدالت توزیعی را نادیده می‌گیرد؛ ثالثاً حکمت‌های پایدار جامعه‌شناختی و روان‌شناختی این احکام را به عوامل تاریخی تقلیل می‌دهد. در نهایت، نتیجه این پژوهش این است که احکام مذکور مبتنی بر نظامی منسجم برای حفظ توازن و کارآمدی خانواده هستند و ادعای تاریخ‌مندی آن‌ها از اتقان علمی کافی برخوردار نیست.

مدرسه علمیه عالی نواب آموزه های نوین کلامی 2676-4466 5 1 2025 08 23 An Epistemological and Ontological Analytical Evaluation of the Hypothesis of Chance in Metaphysical Outcomes ارزیابی تحلیلی معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی فرضیه تصادف در برون‌دادهای متافیزیکی 838 10.22034/ntt.2025.838 FA حامد سجادی طلبه سطح چهار رشته تخصصی کلام جدید مدرسه علمیه عالی نواب محمدعلی وطن دوست استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد محمد تشکری آّبقد طلبه سطح چهار رشته تخصصی کلام جدید مدرسه علمیه نواب محسن عرب برزو طلبه سطح چهار رشته تخصصی کلام جدید مدرسه علمیه نواب Journal Article 2025 07 31 One of the fundamental concepts in the discourse of modern atheism is the hypothesis of chance regarding the genesis of the cosmos. This hypothesis has engendered diverse theoretical perspectives within the domains of physics and biology. Among the most significant formulations of this hypothesis are Darwin’s “evolution of species,” the Mendelian “principle of inheritance,” Dawkins’s “genetic mutation,” and Heisenberg’s “uncertainty principle.” In its biological formulation, chance is construed as the negation of the final cause, whereas in its physical articulation, it is interpreted as the negation of the efficient cause of the universe. Given that this theory has posed significant epistemological and ontological challenges, the present study endeavors to analyze and evaluate it by employing a critical-analytical methodology and drawing upon library resources. In the epistemological dimension, the challenges pertaining to cognition, epistemic justification, and the possibility of logically explaining chance events are examined. Furthermore, from an ontological perspective, the role of chance in the explanation of existence, the constitution of the cosmic order, and its correlation with causality is elucidated. Research findings demonstrate that the chance hypothesis, from both epistemological and ontological standpoints, lacks the requisite validity to either prove or disprove the efficient and final causes. Furthermore, it encounters numerous challenges in elucidating the principle of causality. یکی از مفاهیم اساسی در مباحث الحاد مدرن، فرضیه تصادف در نحوه پیدایش جهان است. این فرضیه در دو حوزه فیزیک و زیست‌شناسی محل ارائه دیدگاه‌های متنوع بوده است. از مهم‌ترین تقریرهای این فرضیه می‌توان به «تکامل انواع» داروین، «اصل وراثت» مندلی، «جهش ژنی» داوکینز و «اصل عدم قطعیت» هایزنبرگ اشاره کرد. در تقریر زیست‌شناسی، تصادف به معنای نفی علت غایی و در تقریر فیزیکی آن، به معنای نفی علت فاعلی جهان تعبیر می‌شود. ازآنجایی‌که این نظریه چالش‌های مهمی در حوزه معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی ایجاد کرده است، در پژوهش حاضر سعی بر آن است تا با روش انتقادی - تحلیلی و مبتنی بر ابزار کتابخانه‌ای، تحلیل و ارزیابی شود. در بُعد معرفت‌شناختی، چالش‌های مربوط به شناخت، توجیه و امکان تبیین منطقی رویدادهای تصادفی بررسی می‌شود. همچنین از منظر هستی‌شناختی نقش تصادف در تبیین وجود، قوام‌بخشیدن به نظم جهان و ارتباط آن با علیت تبیین می‌شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد فرضیه تصادف از حیث معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی فاقد صلاحیت لازم در اثبات یا عدم اثبات علت فاعلی و غائی بوده، در تبیین اصل علیت نیز با چالش‌های بسیاری روبرو است.

مدرسه علمیه عالی نواب آموزه های نوین کلامی 2676-4466 5 1 2025 08 23 An Analysis of the Meaning and Implications of the Safīna Hadith in Zaydī Thought تحلیل معنی و دلالت‌های حدیث سفینه در اندیشه زیدیه 837 10.22034/ntt.2025.837 FA محمد ساجدی نیا مدرس سطوح حوزه علمیه، طلبه سطح چهار رشته تخصصی کلام مقارن مدرسه علمیه عالی نواب علیرضا کهنسال دانشیار گروه حکمت و فلسفه اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد سید مجید میردامادی استادیار گروه فلسفه و کلام جامعه المصطفی العالمیه شعبه خراسان Journal Article 2025 08 30 The tradition, “The similitude of my Household (Ahl al-Bayt) is like Noah’s Ark; whoever boards it is saved, and whoever stays behind is drowned,” famously known as the Safīna Hadith (Hadith of the Ark), is a universally agreed-upon tradition among Islamic theological schools. This hadith likens the Household of the Holy Prophet (PBUH) to Noah’s Ark, emphasizing that the path to salvation is exclusively restricted to following them. Consequently, disregarding them—much like ignoring Noah’s Ark—inevitably leads to misguidance and perdition. Zaydī scholars, in congruence with other Shīʿī schools of thought, have recorded this hadith in their sources, attested to the authenticity of its transmission chain (isnād), and underscored the necessity of adhering to the Ahl al-Bayt (AS) as the leaders of the Ummah. Employing a descriptive-analytical methodology and drawing upon primary sources, this article examines the authenticity of the hadith and its implications from the perspective of Zaydī scholars. An examination of Zaydī literature reveals that this school of thought, in contrast to Imāmī Shīʿism, relies on the traditions of other narrators, contingent upon their alignment with the Quran and intellect. Consequently, it presents a unique perspective that restricts the Ahl al-Bayt exclusively to the progeny (dhurriyya) of the Prophet (PBUH). This viewpoint places particular emphasis on theological tenets such as the obligation to love and obey the Ahl al-Bayt (AS), the exclusivity of guidance and salvation in following them, and the absolute necessity of the presence of an Imām in every age. By investigating the Safīna Hadith from the perspective of Zaydī scholars, this research not only deepens the comprehension of shared Islamic doctrines and fosters intra-faith solidarity, but also elucidates the under-explored dimensions of the Zaydī viewpoint regarding the station of the Ahl al-Bayt (AS). Ultimately, it provides a paradigm for comparative studies and constructive dialogue among Islamic schools of thought. حدیث «مثل اهل‌بیتی کمثل سفینه نوح؛ من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق» مشهور به «حدیث سفینه» از احادیث مورد اتفاق مذاهب کلامی اسلامی است. این حدیث، اهل‌بیت پیامبر اکرم (ص) را به کشتی نوح تشبیه می‌کند و بر انحصار راه رستگاری در پیروی از ایشان تأکید دارد؛ به‌گونه‌ای که عدم اعتنا به آنان مشابه نادیده‌انگاشتن کشتی نوح منجر به گمراهی و هلاکت می‌شود. عالمان زیدیه، همگام با سایر مذاهب شیعی این حدیث را در منابع خویش نقل کرده، به اعتبار سندی آن اذعان داشته و بر لزوم تبعیت از اهل‌بیت (ع) به‌مثابه راهبران امت تأکید ورزیده‌اند. این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و با استناد به منابع دست‌اول، به بررسی اعتبار حدیث و دلالت‌های آن از منظر عالمان زیدیه می‌پردازد. کاوش در کتب زیدیه نشان می‌دهد که این مذهب، برخلاف امامیه، با اعتماد به احادیث سایر محدثان مشروط به سازگاری با قرآن و عقل، دیدگاهی منحصربه‌فرد مبنی بر انحصار اهل‌بیت در ذریه پیامبر (ص) ارائه می‌دهد. این دیدگاه، بر موضوعاتی همچون وجوب محبت و تبعیت از اهل‌بیت (ع)، انحصار هدایت و نجات در پیروی از ایشان، و لزوم حضور امام در هر زمان تأکید ویژه‌ای دارد. این تحقیق با بررسی حدیث سفینه از منظر عالمان زیدیه، ضمن تعمیق فهم آموزه‌های مشترک اسلامی و تقویت وحدت مذهبی، ابعاد کمتر دیده‌شده نگاه زیدیه به جایگاه اهل‌بیت (ع) را روشن ساخته، الگویی برای پژوهش‌های تطبیقی و گفت‌وگوی سازنده بین مذاهب ارائه می‌دهد.