مدرسه علمیه عالی نواب آموزه‌های نوین کلامی 2676-4466 مقالات آماده انتشار 2026 04 25 "Analytical Review of Scientific, Philosophical, and Theological Accounts of the Fine-Tuning Argument and Critical Perspectives" بررسی تحلیلی تقریرهای علمی، فلسفی و الهیاتیِ برهان تنظیم دقیق و دیدگاه‌های انتقادی 871 10.22034/ntt.2026.3348.1173 FA وحیده ابراهیمی مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم سید محمود موسوی دانشیار گروه فلسفه اسلامی و کلام ، دانشگاه باقرالعلوم ، قم ، ایران Journal Article 2025 12 14 Abstract<br /><br />The fine-tuning argument is one of the most influential formulations in contemporary philosophy of religion, emphasizing the precise coordination of the fundamental constants and laws of nature required for the possibility of life. Employing an analytical–descriptive approach, this study examines the argument across four levels: scientific, philosophical, theological, and critical analysis. The scientific analysis demonstrates that even minor variations in key cosmic parameters would undermine the formation of life-permitting structures, thereby raising a “why-question” that extends beyond the explanatory scope of empirical science. The philosophical analysis, drawing on the principle of sufficient reason and Bayesian reasoning, argues that the hypothesis of divine design provides a superior explanatory and probabilistic account when compared with chance-based explanations or multiverse hypotheses. The theological analysis highlights the role of the fine-tuning argument in strengthening religious faith and offering rational support for belief in a wise creator, rather than functioning as a deductive proof of God’s existence. The critical analysis addresses objections that characterize the argument as involving probabilistic or conceptual fallacies; nevertheless, precise physical data, cosmological simulations, and Bayesian frameworks lend substantial epistemic support to the argument. Accordingly, the fine-tuning argument remains a legitimate and fruitful framework for relating scientific findings to philosophical and theological inquiry, although it requires further methodological clarification and explicit articulation of its probabilistic presuppositions. برهان تنظیم دقیق، یکی از تقریرهای تأثیرگذار در فلسفهٔ دین، بر هماهنگی دقیق ثوابت و قوانین بنیادین طبیعت برای امکان حیات تأکید دارد. این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی، چهار سطح بررسی برهان را شامل تحلیل علمی، فلسفی، الهیاتی و انتقادی دنبال می‌کند. تحلیل علمی نشان می‌دهد که حتی تغییرات اندک در پارامترهای کیهانی می‌تواند ساختارهای حیاتی را نابود کند و پرسش از چرایی این تنظیم، فراتر از قلمرو علم است. تحلیل فلسفی با اتکا به دلیل‌گرایی و منطق بیزی، فرض طراحی الهی را نسبت به تصادف یا فرضیه‌های چندجهانی، از نظر تبیینی و احتمالاتی برتر نشان می‌دهد. تحلیل الهیاتی، کارکرد برهان در تقویت ایمان دینی و تأیید عقلانی باور به خالق را برجسته می‌کند. بررسی انتقادی نیز به نقدهایی می‌پردازد که برهان را گرفتار مغالطه‌های احتمالاتی یا مفهومی می‌دانند؛ با این حال، داده‌های دقیق فیزیکی، شبیه‌سازی‌ها و چارچوب‌های بیزی، اعتبار علمی برهان را تأیید می‌کنند و برهان همچنان به‌عنوان چارچوبی معتبر برای پیوند دادن یافته‌های علمی با پرسش‌های فلسفی و الهیاتی باقی می‌ماند، هرچند نیازمند توضیحات روش‌شناختی و تبیین پیش‌فرض‌های احتمالاتی است.