مدرسه علمیه عالی نواب آموزه‌های نوین کلامی 2676-4466 5 2 2026 02 20 A Comparative Study of the Sources of Moral Knowledge from the Perspective of Sheikh Tusi and Qazi Abdul Jabbar Mu'tazili بررسی تطبیقی منابع معرفت‌ اخلاقی از دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار معتزلی 870 10.22034/ntt.2026.3389.1174 FA حمید رضا قربانی مبین استادیارگروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی قم، قم، ایران حسین زارع گروه معارف اسلامی،دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران Journal Article 2025 12 15 This research has examined the sources of moral knowledge in the perspectives of Sheikh Tusi and Qadi Abdul Jabbar using a comparative-analytical method. The main goal was to analyze their similarities and differences in explaining the sources of moral knowledge (reason, revelation, sense), the concept of rational goodness and ugliness, and the relationship of reason to tradition. The results of the research show that both thinkers agree on the broad principles of moral rationalism; that is, they consider reason to be an independent source for understanding moral values, believe in the objectivity and innateness of goodness and ugliness, and consider revelation to be complementary and clarifying to reason. The focus of the disagreement is on the limits and authority of this reason. Qadi Abdul Jabbar, with an institutional and autonomous approach, introduces reason as the final and direct arbiter of authenticity, which even makes the validity of tradition dependent on its confirmation. In contrast, Sheikh Tusi, within the framework of the Imamiyyah school, places reason within an interconnected system consisting of reason, tradition, and the doctrine of infallibility. In this model of guided rationalism, reason, while maintaining its fundamental position, receives ultimate guidance through the infallible interpretation of revelation. This comparative study reveals two distinct but rich models of religious rationality that can be helpful in interreligious dialogue as well as in understanding contemporary moral philosophy. این پژوهش به روش تطبیقی-تحلیلی، منابع معرفت‌ اخلاقی را در دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار ، بررسی کرده است. هدف اصلی، واکاوی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در تبیین منابع معرفت اخلاقی (عقل، وحی، حس)، مفهوم حسن و قبح عقلی و نسبت عقل با نقل بوده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هر دو متفکر در مبانی کلان عقل‌گرایی اخلاقی هم‌داستانند؛ یعنی عقل را منبعی مستقل برای ادراک ارزش‌های اخلاقی می‌دانند، به عینیت و ذاتی بودن حسن و قبح باور دارند و وحی را مکمل و مبین عقل می‌شمارند. کانون اختلاف در حدود و مرجعیت این عقل است. قاضی عبدالجبار با رویکردی تأسیسی و خودمختار، عقل را به عنوان داور نهایی و بی‌واسطه حجیت‌شناسی معرفی می‌کند که حتی اعتبار نقل را منوط به تأیید آن می‌سازد. در مقابل، شیخ طوسی در چارچوب مکتب امامیه، عقل را در درون یک منظومه به هم پیوسته متشکل از عقل، نقل و آموزه عصمت جای می‌دهد. در این الگوی عقل‌گرایی هدایت‌یافته، عقل با حفظ جایگاه بنیادین خود، هدایت نهایی را از طریق تفسیر معصوم از وحی دریافت می‌کند. این مطالعه تطبیقی، دو الگوی متمایز اما غنی از عقلانیت دینی را آشکار می‌سازد که می‌تواند در گفت‌وگوهای بین‌مذهبی و نیز مفاهمه با فلسفه اخلاق معاصر راهگشا باشد.