مدرسه علمیه عالی نواب آموزه های نوین کلامی 2676-4466 5 1 2025 08 23 An Analysis of Master Muṭahharī’s Perspective: Change in Religion or Religious Knowledge (A Comparative Study with Muslim Modernist Thinkers: Soroush, Abu Zayd, and Arkoun) بررسی دیدگاه استاد مطهری تغییر در دین یا معرفت دینی (تطبیق با نواندیشان مسلمان، سروش، ابوزید و آرکون) 841 10.22034/ntt.2025.841 FA زهرا حاجی نیا دانشجوی دکتری حکمت متعالیه و پژوهشگر فلسفه در دانشگاه فردوسی مشهد و استاد فلسفه در دانشگاه مطهری شعبه مشهد جهانگیر مسعودی استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد جعفر مروارید استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد Journal Article 2025 03 10 The present study examines and comparatively analyzes the perspectives of Murtaḍā Muṭahharī concerning change in religious knowledge and the dynamism of religion. Drawing upon the philosophy of the primacy of existence (<em>a</em><em>ṣā</em><em>lat al-wuj</em><em>ū</em><em>d</em>) and Sadrian trans-substantial motion (<em>al-</em><em>ḥ</em><em>arakat al-jawhariyya</em>), Muṭahharī maintains that religion, as a divine truth, is immutable; however, human religious knowledge undergoes transformation under the influence of the exigencies of time and space. In contrast to certain Muslim modernist thinkers such as Soroush, Abu Zayd, and Arkoun, he does not consider this change to be merely a byproduct of social conditions; rather, he attributes it to the inherent dynamism and internal capacities of religion itself. In the present study, the definitions of religion and religious knowledge are first examined; subsequently, Muṭahharī’s perspectives are analyzed in light of Islamic philosophy. Muṭahharī posits two distinct dimensions for religion: the immutable (<em>th</em><em>ā</em><em>bit</em>) and the mutable (<em>mutaghayyir</em>). In other words, while acknowledging change within religious knowledge, he concurrently maintains a form of inherent dynamism within religion itself, contingent upon the premise that this dynamism emanates from within—grounded in the structural framework of the religion—rather than being an external imposition. By elucidating the principle of normative conflict (<em>q</em><em>āʿ</em><em>idat al-taz</em><em>āḥ</em><em>um</em>), secondary precepts (<em>al-</em><em>ʿ</em><em>an</em><em>ā</em><em>w</em><em>ī</em><em>n al-th</em><em>ā</em><em>nawiyya</em>), and the prerogatives of the Islamic ruler (<em>ikhtiy</em><em>ā</em><em>r</em><em>ā</em><em>t al-</em><em>ḥā</em><em>kim</em>), he demonstrates that religion possesses the capacity for adaptation to changing circumstances while rigorously preserving its fundamental principles. This study briefly explores the points of convergence and divergence between Muṭahharī’s perspective and those of the aforementioned modernist thinkers. It ultimately reveals that Muṭahharī’s approach to change, while inherently dynamic, adheres strictly to defined parameters that preclude the distortion or alteration of the very essence of religion. پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های مرتضی مطهری درباره تغییر در معرفت دینی و پویایی دین می‌پردازد. مطهری باتکیه‌بر فلسفه‌ی اصالت وجود و حرکت جوهری صدرایی معتقد است که دین، به‌عنوان یک حقیقت الهی، ثابت است؛ اما معرفت دینی انسان‌ها تحت‌تأثیر اقتضائات زمان و مکان دچار تحول می‌شود. وی برخلاف برخی نواندیشان مسلمان مانند سروش، ابوزید و آرکون، این تغییر را صرفاً محصول شرایط اجتماعی نمی‌داند؛ بلکه آن را ناشی از پویایی و ظرفیت‌های درونی دین می‌شمارد. در این پژوهش، ابتدا تعاریف دین و معرفت دینی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مطهری در پرتو فلسفه‌ی اسلامی تحلیل می‌شود. مطهری برای دین دو بخش ثابت و متغیر قائل است. به عبارتی، وی با پذیرش تغییر در معرفت دینی، قائل به‌نوعی پویایی در خود دین نیز هست؛ مشروط بر اینکه این پویایی از درون و بر اساس ساختارهای دین و نه تحمیل از بیرون صورت گیرد. وی با تبیین قاعده تزاحم، عناوین ثانویه و اختیارات حاکم نشان می‌دهد که دین در عین حفظ اصول بنیادین، ظرفیت انطباق با شرایط متغیر را دارد. این پژوهش به‌اختصار نقاط اشتراک و افتراق میان دیدگاه مطهری و نواندیشان مذکور را بررسی می‌کند و نشان خواهد داد که رویکرد مطهری به تغییر، در عین پویایی، چهارچوب‌های مشخصی را رعایت می‌کند که مانع از دگرگونی در اصل دین می‌شود.